سقوط سطح آب‌ درياچه خزر در حفره بي‌توجهي

بعد از کاهش شديد سطح آب درياچه اروميه، اينبار نوبت درياچه خزر رسيده که با حدود 370 هزار کیلومتر مربع وسعت و در حالي كه عنوان بزرگترین دریاچه جهان را به خود اختصاص داده است با پايين آمدن سطح آبش روزهاي ناخوشايندي را تجربه كند. اين درياچه بر اثر وضعیت آب و هوایی نامناسب و کاهش آبهای ورودی به آن، در حال تحلیل رفتن است و گرفتار بحران آلودگي‌هاي زيستي و کاهش شديد شده که دود آن اول از همه در چشم بوميان حاشيه درياچه مي‌رود، به طوري که اين معضل اکنون در تامين معيشت آنها با کاهش صید ماهیان خاویاری و استخوانی نمايان شده است.

مصائب درياچه خزر به يکي دو موردي که گفته شد منحصر نمي‌شود و اين درياچه در محاصره افزایش انواع آلودگیهای محیط‌زیستی ناشی از دخل و تصرفات انسانی، برداشت‌هاي غيراصولي نفت، افزایش کشورهای حاشیه از دو به پنج کشور و بی‌نظمی، عدم نظارت و پایش محیط‌زیستی متشکل از سوی این کشورها است که باعث اين شده که دریاچه خزر به شدت الوده شود.

کاهش سطح آب اين درياچه از ديگر معضلاتي است که بر مشکلات خزر اين روزها افزوده است، به گفته داریوش یوسفی کبریا، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر، در 180 سال اخیر اين درياچه با کاهش چهار متری آب روبه رو بوده که همين امر در تشديد آلودگي‌هاي آن نيز موثر است.

البته شتاب گیری پایین آمدن آب دریای خزر در سال‌های اخیر رخ داده است، به طوري که در 20 سال گذشته 140 سانتی از سطح آب خزر کاهش يافته و پيش بيني مي‌شود از اين پس نيز سرعت سقوط سطح آب درياچه افزايش بيشتري يابد. البته اين معضل تنها به کاهش فعاليت‌هاي صيادي و به خطر افتادن معيشت مردم ختم نمي‌شود.

چرا که از دست دادن هر سانتی متر آب دریای خزر معادل از دست رفتن یک سانتی متر تامین آب شرب مورد نیاز استان‌های مازندران، گیلان و گلستان است. از اين رو مي‌توان پيش‌بيني کرد آينده‌اي نه چندان دور استان‌هاي شمالي کشور که روزگاري سيرآب از آب بودند هم درگير خشکسالي شوند. خشک شدن خلیج گرگان در منطقه شرق این دریا هم بر ادعاي مذکور مهر تاييد مي‌زند.

علاوه بر آنچه گفته شد پسروی آب دریای خزر و افزايش ساحال دريا باعث شده تا جولانگاه جدیدي براي فعاليت‌هاي انساني و ويلاسازي‌ سودجويان فراهم شود. از اين رو در اين سواحل، زمینه بروز تهدیدات زیست محیطی و سرازیر شدن پساب‌های خانگی هم فراهم شده که آلودگي بيشتر خزر را رقم مي‌زند.

به صورت غیر مستقیم حجم بسیار زیادی از فاضلاب و شیرابه زباله‌هاي خانگي و صنعتي را به دریای خزر وارد مي‌شود که یک فاجعه زیست محیطی برای این دریا است. براساس آمارهای رسمی سواحل ایرانی دریای خزر اکنون با تولید سالانه بیش از 400 میلیون متر مکعب فاضلاب مواجه است.

اکنون تغییرات اقلیم و نوسانات آب دریای خزر با اثرگذاری گسترده‌ای رخ مي‌دهد که می‌تواند بر اقتصاد، فعالیت‌های کشاورزی، واحدهای صنعتی، تصفیه فاضلاب، آب شیرین کن‌ها ، خطوط ارتباطی و واحدهای مسکونی منطقه، تاثیر منفي بگذارد. از اين رو عزم همگانی برای حفاظت از دریای خزر امري ضروری است. همچنين دریایی که مرز و منافع مشترک میان کشورهای آذربایجان، ایران، ترکمنستان، قزاقستان و روسیه است باید مورد توجه تمام اين کشورهاي حاشيه‌اي قرار گيرد و اقدامات مشترکی برای آن صورت گيرد تا از اين معضل خارج شود.