هرچند ممكن است تغيير در اولويتبندي ارزشها در ذهن افراد و لذا تغيير در سبك زندگي آنها موجب شده باشد كه مسائل و مشكلات اقتصادي بر ساير ابعاد ديني، فرهنگي و هنجارهاي اجتماعي اثر بگذارد، اما توجه اكيد به دستورات ديني و بسياري از آيات الهي بر موضوع قرضالحسنه، انفاق و كمك به نيازمندان شاهد اين مدعا است كه تا چه حد رفع مشكلات اقتصادي مؤمنان در جامعه اسلامي اهميت دارد و مسلمانان نميتوانند نسبت به آن بيتفاوت باشند. بيشك تشكيل صندوقهاي قرضالحسنه با رعايت كامل موازين اسلامي در اين زمينه بسيار راهگشاست. حجتالاسلام محمود نيكخواه بهرامي، كارشناس مسائل فرهنگي و استاد حوزه و دانشگاه در گفتوگو با «جوان» نظراتي در اين زمينه دارد كه در ادامه ميخوانيد.
هدف از تأسيس اولين صندوقهاي قرضالحسنه
اعطاي وام به صورت قرضالحسنه، از جمله توصيههاي اسلامي و يكي از سنتهاي نيكو و روشهاي كارآمد جامعه اسلامي است كه به صراحت در آيات متعدد از قرآن مورد تأكيد قرار گرفته و اين مسئله از دير باز در كشور ما نيز مورد توجه قرار داشته است. رديابي اين سنت در تاريخ معاصر نشان مي دهد كه اولين صندوق قرضالحسنه ايران، در سال 1348 در يكي از مساجد خيابان هاي جنوب شهر تهران شكل گرفت و تعداد اين صندوقها به سرعت افزايش يافت و مبارزه با رباخواري و كمك به نيازمندان از اهداف اصلي تأسيس اين صندوقها بوده است.
محل مصرف منابع مالي صندوقهاي قرضالحسنه
صندوقهاي قرضالحسنه داراي تشكيلات متعددي است و به طور معمول هر صندوق داراي يك هيئت امنا است كه اعضاي آن اغلب از معتمدين محل يا بزرگان فاميل هستند. منابع مالي اين صندوقها را سپردههاي كوچك و بزرگ مردم تشكيل ميدهد و توان مالي صندوقها در پرداخت قرضالحسنه بستگي كامل به حجم سپردهها دارد. از سوي ديگر منابع مالي صندوقهاي قرضالحسنه نيز عمدتاً جهت رفع نيازهاي افراد و همچنين به صورت وامهاي ازدواج، تهيه و خريد مسكن، رهن و اجاره، معالجه بيماري، تأمين بدهي، تأمين سرمايه كسب و كار، خريد وسايل ضروري منزل، وام تحصيلي و... پرداخت ميشود.
ضرورت احياي شيوههاي سنتي قرضالحسنه
با وجودي كه اولين تشكيلات قرضالحسنه در مساجد يا در ميان كسبه بازار و خانوادهها شكل گرفت، اما با گذر زمان و همهگير شدن نظام كنوني اقتصاد جهاني، اغلب امور اقتصادي افراد و به ويژه سيستم قرض دادن و قرض گرفتن، در نظام بانكي يا مؤسسات مالي عظيم جاي گرفته و به تدريج غالب افراد جامعه اين نوع سيستمها را جايگزين شيوههاي سنتي قرضالحسنه كردهاند. با اين حال موانع و مشكلات فراوان مردم در گذر از بوروكراسي اداري و گرفتن وامها از سويي و كمرنگ شدن روح معنوي و فرهنگي لازم در بانكها و اينگونه مؤسسات مالي از سوي ديگر، در نهايت موجب ناكارآمدي و كمرنگ شدن انجام اين امر الهي در جامعه اسلامي شده است و لذا احياي شيوههاي سنتي قرضالحسنه، همچون قرضالحسنه خويشاوندي و محلهاي با محوريت مساجد به عنوان مكمل يا حتي جايگزين شيوههاي مدرن پيشنهاد ميشود.
راهاندازي چنين سيستمي موجب خواهد شد اعضا براي حل مشكلات خود ابتدا به اطرافيان رجوع كنند و خانواده يا مساجد را تكيهگاه مطمئني براي خود بدانند و اين امر باعث ميشود جلوي بسياري از وابستگيهاي افراد به وامهاي با بهره در سطح جامعه گرفته شود. در آيات متعدد قرآن كريم هنگام دستور ياريرساني به نيازمندان، اولويتبندي مشخصي نيز براي آن ذكر شده است. به عنوان نمونه، در آيه 36 سوره نساء چنين آمده است: «و خدا را بپرستيد و چيزى را شريك او قرار ندهيد و به پدر و مادر و نيز به خويشان و يتيمان و مسكينان و همسايه نزديك و همسايه دور و رفيق نزديك، همكار، هممجلس، همسفر و در راه مانده و برده مملوكتان نيكى بسزا كنيد كه همانا خداوند كسى را كه متكبر و فخر فروش است دوست ندارد.» اين آيات نشانگر اين مطلب است كه در تفكر الهي، كمكرساني به آشنايان و همسايگان از ارزش و اهميت بالايي برخوردار است و مدلهاي قرضالحسنه خويشاوندي و محلهاي بهترين شيوه براي آن است.
آثار و بركات احياي قرضالحسنهها
احياي قرضالحسنهها علاوه بر اينكه ميتواند آثار فرهنگي، مذهبي و تربيتي فراواني را به همراه داشته باشد، همچنين جويا شدن از مشكلات خويشان، دوستان و همسايگان و كمكرساني نظاممند تا حد مقدور و تقويت صله ارحام و ديدار و آشنايي با همسايگان، توجه به اولويتبنديهاي دستورات ديني در كمكرساني به نيازمندان، تقويت انگيزه توجه و كمكرساني به نيازمندان در ميان اعضاي خانواده و همسايگان، زمينه آشنايي افراد عادي با قوانين و مقررات الهي در حوزه مسائل مالي و تقويت بنيان ديني آنها، از ديگر بركات آن است. در صورت تشكيل صندوق قرضالحسنه در مساجد توسط اهالي محل، زمينه آشنايي و ارتباط مردم با مساجد تقويت خواهد شد و اين موضوع و افراد مساجد را محلي براي تأمين نيازهاي دنيوي و اخروي خود خواهند يافت. وجود شناخت و اعتماد نسبي بيشتر ميان دوستان و آشنايان يا هم محلهايها كه به نحوي ضمانت بازگشت وام خواهد بود و جايگزين ضمانتهاي قانوني و حقوقي در نظام بانكي كشور است، نبودن پيچ و خمهاي اداري و سهولت گرفتن وام بدون ضامنهاي متعدد و استحكام روابط ميان خويشان، دوستان و همسايگان و آثار جانبي آن نيز از ديگر موارد حائز اهميت، مفيد و مثمرثمر قرضالحسنههاي خويشاوندي و محلهاي است.
برخي مشكلات احتمالي سيستم قرضالحسنه
البته افرادي هم هستند كه به دليل برخي مشكلات احتمالي اين مدلها همچون نبود ضمانت هاي حقوقي و قانوني در صورت خيانت و تخلف اعضا، شبههناك شدن بعضي مدلها در صورت عدم آگاهي اعضا از احكام دقيق الهي در حوزه مسائل مالي، گسست روابط خانوادگي در صورت بروز مشكلات، محدود بودن سطح كمكهاي مالي به افراد، كم بودن عمر اين نوع گروهها به دليل بينظميها و نبودن قواعد سختگيرانه و حقوقي از راهاندازي و پيروي از اين نوع سيستمهاي قرضالحسنه خودداري كرده و ناپسند بودن آن را به ديگران نيز توصيه ميكنند. اينگونه افراد علاوه بر اين كارها راهاندازي آن را توسط افراد عادي فاميل و هممحلهايها كاري اشتباه ميدانند و همه را تشويق ميكنند كه تنها به نظام بانكي يا صندوقهاي قرضالحسنه رسمي در سطح كشور رجوع كنند، اما به نظر ميرسد منافع و مزيتهاي احياي سيستمهاي قرضالحسنه خويشاوندي يا محلهاي هر چند در سطح محدود و با پشتوانه مالي نه چندان زياد، به مراتب از معايب احتمالي آن بيشتر است و آثار و بركات زيادي را براي افراد، خانوادهها و جامعه نيز به همراه خواهد داشت.
