از آنجا كه سازمان اطلاعات و امنيت كشور گستردهترين نهاد اطلاعاتي و امنيتي از 1335 تا 1357 در حكومت محمدرضاشاه پهلوي بوده است، اين سؤال مطرح ميشود كه اساساً «ساواك چه نقشي در تحولات سياسي اجتماعي معاصر ايران داشته است؟»
لازم به ذكر است تاكنون پژوهش منسجمي در مورد ساواك، نقش و عملكرد آن از تأسيس تا پيروزي انقلاب اسلامي ايران صورت نگرفته است و فقط در برخي كتب كه به بررسي حكومت پهلوي پرداختهاند، بهويژه خاطرات كارگزاران آن رژيم تنها اشارات كوتاهي به عملكردهاي ساواك شده است. البته در كشورهاي غربي كه مطالعات گستردهاي پيرامون حكومت پهلوي و علل سقوط آن انجام گرفته، ساواك نيز بررسي شده است. كتاب ساواك نوشته كريستين دلانوآ كه توسط آقاي نيكگوهر به فارسي ترجمه شده از جمله كتابهايي است كه با بياني داستانگونه از فعاليتهاي ساواك سخن گفته است. كتابهاي ديگري چون درباره ساواك، ديپلماسي امريكا و شاه و مانند اينها نيز تنها به بيان جنبههايي از فعاليت و عملكرد ساواك پرداختهاند.
در ايران محققان به پژوهش در باب ساواك نپرداختهاند. هر چند مطالب كوتاهي در مورد علل و چگونگي تشكيل و عملكردهاي ساواك در لابلاي آثار مربوط به رژيم پهلوي و انقلاب اسلامي به نگارش درآمدهاند، ولي كتاب منسجمي در اين زمينه به رشته تحرير درنيامده است. از آنجا كه ساواك در رژيم پهلوي در سالهاي 1335 تا 1357 به عنوان مهمترين نهاد امنيتي عمل ميكرده است، بررسي كاركردها و ارزيابي موفقيتهاي آن در تحكيم پايههاي رژيم و استمرار سلطه شاه و نيز شناسايي، تعقيب، سركوبي و نابود كردن گروههاي مخالف در ديكتاتوري شاه ضرورتي دو چندان دارد تا مشخص شود مخالفان و مبارزان رژيم در چه فضاي حساس و دشواري به تلاش و جهاد پرداختند و حاكميت پهلوي با اتكا به چه ابزاري آنان را كنترل ميكرد. اهميت اين مسئله محقق را بر آن داشت كه تحقيق حاضر را به عنوان يك كار مقدماتي در زمينه ساواك و عملكردهاي آن در رژيم پهلوي با استفاده از اسناد موجود و قابل دسترس ارائه كند تا زمينهاي براي انجام پژوهشهاي كاملتر و جامعتر توسط پژوهشگران آشنا به تاريخ معاصر ايران باشد.
سؤال اصلي طرحشده در اين اثر عبارت است از:
«ساواك چه نقشي در تحولات سياسيـاجتماعي ايران در سالهاي 1336 تا 1357 داشته است؟»
سؤالات فرعي تحقيق نيز عبارتند از:
1ـ علل و اهداف تشكيل ساواك چه بوده است؟
2ـ سازمانهاي اطلاعاتي خارجي خصوصاً سيا چه نقشي در پيدايش و عملكردهاي ساواك داشتند؟
3ـ ساواك چه نقشي در دولت و تصميمگيريهاي اركان رژيم بهويژه شخص شاه داشت؟
4ـ تأثير ساواك بر افكار عمومي ملت ايران چگونه اعمال ميشد؟
5ـ ساواك چه نقشي در مواجهه با گروههاي مخالف داشته است؟
6ـ شيوه برخورد ساواك در رويارويي با امام خميني و هواداران نهضت ايشان در جريان نهضت و انقلاب اسلامي چگونه بوده است؟
7ـ چرا ساواك نتوانست انقلاب اسلامي و رهبران آن را مهار كند؟
فرضيه مورد بررسي نيز به قرار زير است:
ساواك با اعمال شكنجههاي جسمي و روحي مخالفان رژيم و پخش شايعات و تبليغات كذايي و در نتيجه ايجاد جو اختناق، رعب و وحشت در بين مردم از يك سو، شناسايي و سركوب نيروهاي مخالف سياسيـمذهبي از سوي ديگر و همچنين كنترل دولتمردان و نمايندگان مجلسين، بسان چشم و گوش شاه نوعي امنيت ظاهري اما دروغين و شكننده ايجاد كرد كه حداكثر تا پاييز 1356، يعني زمان اوجگيري انقلاب اسلامي توانست به بقاي حاكميت مطلقه پهلوي كمك كند، اما با بالا گرفتن اعتراضات مردمي بهويژه اوجگيري نهضت مردميـمذهبي امام خميني(ره) ساواك ديگر نميتوانست ابزار مفيدي براي تداوم حيات رژيم پهلوي باشد.
در اين تحقيق سعي شده است ضمن بررسي ساواك، ادارات مختلف آن و زمينه و علل به وجود آمدن آن سازمان، عملكرد ساواك در سركوب مخالفين و نقش آن در سياستهاي داخلي تجزيه و تحليل و به سؤالات تحقيقي پاسخ داده شود و فرضيه تحقيق مورد آزمون قرار بگيرد. در پاسخ به سؤال اصلي و تهيه متن تحقيق پژوهشگر ضمن مطالعه وسيع كتب و منابع موجود تلاش زيادي براي دستيابي به اسناد باقيمانده از ساواك انجام داد. سعي شده است تا حد امكان از اسناد موجود در مركز اسناد ـكه از حجم بالايي برخوردار است و بررسي آنها دقت زيادي گرفتـ استفاده شود. اميد است در آينده با در دسترس قرار گرفتن اسناد بيشتر و طبقهبندي آنها تحقيقات سودمندي در اين زمينه انجام گيرد و خلاء موجود در زمينه تاريخ معاصر ايران بهطور اعم و ساواك بهطور اخص مرتفع شود.
