فاصله میان دو عید بزرگ مسلمانان در سال جاری یعنی عید «قربان» و عید «غدیر خم» برای هنر نمایش ایران، به خصوص ملی ترین نمایش مذهبی ایران، یعنی «تعزیه» حاوی خوشترین خبرهای ممکن بود. بالاخره تمام تلاشهای دلسوزان این هنر ملی و مذهبی بهرغم پارهای از سهل انگاریهای مسئولان معاونت هنری وزارت ارشاد و سازمان میراث فرهنگی کشور به ثمر نشست و این هنر در روز 29 آبان ماه به عنوان هنر نمایشی ایرانی به ثبت جهانی رسید.
ثبت انحصاری هنر ایرانی به نام ایران
وقتی در آذر سال 1388 سازمان یونسکو به ایران سه ماه فرصت داد تا برای اثبات ادعای ایرانی بودن هنر تعزیه مدارک خود را به این سازمان معرفی کند، کمتر ذهنی میتوانست باور کند که در این مبارزه نابرابر میان ایران و ترکیه، ایران برنده رقابتی باشد که به حق شایسته و سزاوار رسیدن به آن بود. برای ثبت جهانی تعزیه، گام اول ثبت ملی این میراث معنوی در کشور بود که با همت سه نفر از دلسوزان این هنر آیینی، تعزیه در تاریخ 26 بهمن ماه 1388 و در روز اربعین امام حسین(ع) به صورت ملی در مجموعه میراث معنوی کشور به ثبت رسید. این درست زمانی بود که معاونت هنری وقت آن زمان به مدیریت محمدحسین ایمانی خوشخو و سازمان میراث فرهنگی کشور برای تکمیل کار پژوهشی و ساخت فیلم 10 دقیقهای معرفی تاریخچه این اثر باید به کمک آن گروه سه نفره میشتافتند که هرگز هیچ حمایتی جز ثبت ملی این هنر صورت نگرفت و سیدعظیم موسوی، مدیر پروژه ثبت ملی و جهانی تعزیه و یکی از هنرمندان پیشکسوت عرصه هنرهای آیینی به همراه دکتر محمد حسین ایمانی خوشخو و دکتر اردشیر صالحپور از اساتید و پژوهشگران عرصه هنرهای مذهبی پرونده را تکمیل و در تاریخ مقرر به یونسکو ارسال کردند. هر چند در این میان نباید از تلاشهای آقای دکتر رضوان فر در پژوهشگاه میراث معنوی سازمان میراث فرهنگی به آسانی بگذریم. حاصل این ممارست، ثبت این میراث معنوی به نام ایران به صورت انحصاری بود، اتفاقی که میشد برای عید نوروز نیز بیفتد و نشد و این عید باستانی به نام چند کشور، از جمله ایران به ثبت جهانی رسید.
برنامه ریزی برای اجرای تعزیه در هر روز
موسوی در گفتوگو با خبرنگار «جوان» ضمن شادباش این مهم به ملت مسلمان، هنردوست و دوستدار اهل بیت(ع) با یادآوری خاطرات تلخ تنهاییشان در آن مدت - که ذکرش در بالا رفت – گفت: «در شرایط فعلی باید برای معرفی این هنر به جهانیان اولین گامها برداشته شود. حالا که به جز اماکن تاریخی در لیست توریستهای کشور نام هنر نمایش جهانی تعزیه نیز به چشم میآید، سازمان میراث فرهنگی با کمک ارشاد و مرکزهنرهای نمایشی باید به تولید مداوم و اجرای مدون تعزیه در کشور همت گمارند تا توریستها در کنار بازدید از معماری تاریخی ایران به تماشای این هنر دینی و ایرانی نیز بنشینند و سفیران این هنر برای مردمان کشور خود باشند. هشتاد سال پیش در تهران بیش از 100 تکیه برای اجرای تعزیه وجود داشت اما امروز به جز تکیه «نیاوران» که یادگار همان دوران است هیچ تماشاخانهای برای این هنر ایرانی و ملی وجود ندارد و متأسفانه شاهدیم که مسئولان مدام به فکر ساخت تماشاخانه هایی برای اجرای تئاتر وارداتی از غرب هستند. در گام اول باید تکیه نیاوران بازگشایی شود تا در سایه آن بتوانیم با وجود 300 نسخه ناب تعزیه برای هر روزمان یک اجرای متنوع داشته باشیم و آن را برای مردم کشورمان و توریستهای میهمان به بهترین شکل معرفی کنیم.»
موسوی همچنین درباره کشور ترکیه که رقیب ایران در راه ثبت تعزیه بود، گفت: «این کشور با توجه به دین اصلی آن یعنی اسلام و اجرای نمایش مذهبی میدانی شبیه به تعزیه که شیوه اجرایی آن را نیز از نمایشهای آیینی منطقه آذربایجان ایران وام گرفته بود، درصدد ثبت این میراث معنوی به نام خود بود اما در فیلمی که ایران و ترکیه به یونسکو ارائه دادند، ما موفق شدیم که مستندتر از آنها اثبات کنیم که خلق نمایش مذهبی تعزیه و اجرای آن ریشه در آیینهای نمایشی ایران دارد و از ایران به سایر کشورها راه پیدا کرده است. همچنین پیگیری این پرونده 4 سال بود که در دست اقدام بود و هر بار با نواقصی که در مجموعه ارائه شده وجود داشت توسط یونسکو برگشت داده میشد. اما با سپرده شدن آن طی سه ماه پایانی سال 88 توانستیم با همکاری دوستان و همکاران و با پیگیری جدید تمامی نواقص پرونده را از بین ببریم و به این مهم دست پیدا کنیم.»
تازه در گام نخست موفقیتیم
همچنین دکترناصربخت، ثبت جهانی تعزیه را با تمام فراز و فرودهایش گامی برای جهانی شدن هنر نمایش ایران میداند و به خبرنگار جوان خاطرنشان میکند: «حالا باید در کنار بنیاد ملی تعزیه که به تازگی تأسیس شده است به فکر جمع آوری منابع تحقیقاتی برای پژوهشگران داخلی و بین المللی و کشف و حمایت از استعدادهای جوان باشیم. همچنین لازم است با تنظیم دستنوشتههای نسخ خطی تعزیه برای بهره برداری هنرمندان به ترجمه منابع موجود به زبانهای متنوع جهان و انتشار آنها دست بزنیم تا بتوانیم ادعا کنیم که به تمام معنا توانستهایم در راستای جهانی شدن تعزیه کاری عملی انجام داده باشیم و در اینجا باید یاد اساتیدی چون زنده یادان هاشم فیاض، استاد حجازی، حاج تقی میرزا علی و خاندان وی و استاد عنایت الله شهیدی، پژوهشگر بزرگ تعزیه در کشور را به جا آوریم که در این روز تاریخی در میان ما نیستند. امیدوارم جوانان با حرمت به راه آنها روزهای طلایی تعزیه را بار دیگر در کشور زنده کنند.»
