ایمان مطهریمنش- امروز سومین دوره جایزه جلالآلاحمد، برگزیدگان خود را معرفی میکند. براساس خبرهایی که تکذیب شدهاند، این دوره از گرانترین جایزه ادبی کشور نیز، در بخش داستان هیچ برندهای ندارد. این اتفاق، در حالی برای سومینبار تکرار میشود که انگیزه اصلی برگزاری جایزه جلال، اهدای جایزهای اختصاصی به داستان بود. دقیقاً به همین دلیل، از سه سال پیش، جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران بخش «داستان» را از فهرست جوایز خود حذف کرد تا وزارت ارشاد، در جایزهای مجزا از داستانهای خوب کشور قدردانی کند.
انتشار این خبر بازخوردهای مختلفی در جامعه ادبی کشور پدید آورد. فارس، روز گذشته از قول فیروز زنوزی جلالی – نویسنده و داور چند دوره کتاب سال و جایزه جلال - نوشت: «دلیل اصلی جایزه نگرفتن داستان به کاستیهای نویسندگی برمیگردد و نمیشود داوران را کاملاً در این مسئله دخیل کرد.»
پتانسیل مبهم
در این شرایط باید پرسید دلیل راهاندازی جایزه جلال چه بوده است؟ اگر برگزارکنندگان این جایزه، در دور اول نسبت به نقایص و ضعفهای داستاننویسی کشور اطلاعات داشتهاند، پس چرا به جدا کردن بخش داستان از جایزه کتاب سال و برگزاری جایزه جلال به جای آن رضایت دادهاند؟ قطعاً برگزارکنندگان جایزه جلال، در داستاننویسی کشور توان و پتانسیلی دیدهاند که به برگزاری جایزه جلال رضایت دادهاند. با این وصف، اگر داستان پتانسیل جایزهای به گرانی 110 سکه دارد، پس چرا سه دوره (و بلکه بیشتر از سه دوره با احتساب جایزه کتاب سال) هیچ برندهای نداشته است؟
در همین حال، امیرحسین انبارداران –روزنامهنگار و ناشر- در گفتوگو با فارس به داوری جایزه جلال اشاره کرد و گفت: «معتقدم پشت هر بیانیهای که از سوی هیئت داوران صادر میشود، جریانی هست و نمیشود داوریها را کاملاً آزاد و مستقل دانست.»
انبارداران نظری مخالف زنوزی دارد و میگوید: «داستاننویسی ما به اندازهای که جایزه نمیگیرد و از رقابت با سایر قالبهای هنری عقب میماند، ضعیف نیست. بلکه این جریانها هستند که اجازه میدهند یا نمیدهند که داستاننویسی سر بلند کند. بنابراین، داستان در کشور ما هیچ وقت به حق خود نرسیده است.»
حضور نامهای تکراری در جریان داوری جوایز کتاب سال و جایزه جلال آل احمد طی سالهای گذشته، نظر انبارداران را در قضاوت مخاطب اثرگذار میکند. راضیه تجار یکی از این نامهای بسیار شنیدهشده است که به فارس میگوید: «معتقدم داوران در جوایز مختلف با انصاف و عدالت با موضوع برخورد میکنند و بغضی نسبت به داستان ندارند.»
البته چه بسا نظر تجار، زنوزی و همکارانشان در گروههای داوری کتاب سال و جایزه جلال، نظری متفاوت با دیگر اصحاب ادبیات باشد. با این حال، وارد نشدن دیدگاههای متفاوت در جریان داوری و انتخاب آثار، موضوعی است که به تکرار نتایج جوایز منجر شده و کماکان خواهد شد.
زنوزی جلالی که علاوه بر داوری در جایزههای وزارت ارشاد، طی سالهای اخیر جوایزی از کتاب سال و جایزه جلال تصاحب کرده است، اینگونه دفاع از داوران جایزه جلال را ادامه داد: «این روزها کمتر اثری میبینیم که دارای جهان خالقانه باشد و معیارهای داستاننویسی در آن رعایت شده باشد.»
داوران پشت پرده
به نظر میرسد، بیبهره ماندن چندساله داستان از جوایز مهم دولتی، بیش از هرچیز به شکل داوری و شخصیت قاضیان بازگردد. انبارداران در اینباره معتقد است: «جریانی خارج از حوزه داوریها تأثیرگذار است که موجب میشود تمام آنچه داوران تصمیم میگیرند، اعلام نشود.» این درحالی است که هر ساله، قول اعلام اسامی داوران کتاب سال و جلال آل احمد از سوی وزارت ارشاد و مؤسسه خانه کتاب مطرح میشود اما با اتمام جریان داوری و اعلام اسامی برگزیدگان، رسانهها با بدقولی مسئولان روبهرو میشوند.
امسال نیز، علی شجاعی صائین –مدیرعامل مؤسسه خانه کتاب- به ایبنا گفته است: «در صورت تأیید هیئت علمی جایزه جلال، اسامی داوران پس از معرفی آثار برگزیده و شایسته تقدیر اعلام میشود.» البته برخی از اعضای هیئت علمی جایزه جلال، پیشتر نیز در جایزههای مختلف سابقه داوری داشتهاند و نسبت به اعلام نام خود ابراز تمایل نکردهاند. بنابراین اعلام نشدن اسامی داوران در این دوره نیز، دور از انتظار نیست.
بدون شک، داورانی که بنا دارند جایزهای به ارزش 110 سکه را اعطا کنند، باید صاحب جسارت و شرح صدر باشند و ذرهای حسادت در وجودشان نباشد. اعلام نشدن اسامی داوران تا حدودی جریان داوری را غبارآلود جلوه میدهد. البته مسئولان درباره اعلام نشدن اسامی پیش از پایان روند داوری توجیهاتی دارند. فارغ از نقد وارد بر آن توجیهات، باید گفت اعلام نشدن اسامی داوران پس از اعلام نتایج به هیچوجه توجیه منطقی ندارد.
