گرمای بی‌سابقه و مرگ خاموش یخچال‌ها

رضا سلطانی - دانشمندان پیش‌بینی می‌‌‌کرده‌اند که چند سالی است به خاطر گرم شدن هوا، زمین در حال کوچک‌تر شدن است زیرا روند آب شدن یخچال‌های طبیعی بسیار تند شده است و معتقدند که تا سال ۲۰۱۴ زمین شاهد رکورد بی‌سابقه گرم شدن خواهد بود که به نوعی بلای جان یخچال‌هاست. همچنین گفته می‌‌‌شود گرم شدن کره زمین در سال ۲۱۰۰ باعث خشکسالی شدید، گرمای سوزان و توفان‌های وحشتناک خواهد شد. بحرانی که به تغییرات آب و هوایی و اقلیم کره زمین تعبیر می‌‌‌شود عبارت است از ناپایداری اقلیم‌های مختلف کره زمین بر اثر تولید و افزایش گازها co2، متان و سایر گازهای گلخانه‌ای که اکنون نشانه‌های اولیه‌ این بحران بروز کرده است. طبق برآورد محققان با ازدیاد گازهای گلخانه‌ای افزایش دمای اتمسفر زمین در پایان قرن بیستم ۵ دهم درجه بوده است، اما با‌ این روند افزایش گازهای گلخانه‌ای ، انتظار بر‌ این است که در پایان قرن بیست و یکم شدت افزایش دما بسیار فاجعه بار و مقدار آن تا 5/4 درجه سانتی گراد باشد که‌این تغییر اقلیم را در نقاط مختلف کره زمین موجب می‌‌‌شود. یخچال‌ها توده‌های یخی هستند که در اثر تبلور مجدد برف تشکیل می‌‌‌شوند. یخچال‌ها می‌‌‌توانند تحت تأثیر نیروی جاذبه از حرکت و جریان روبه جلو برخوردارشوند. دریاها و رودخانه‌های یخ متحرک به یخچال‌های طبیعی شهرت دارند. در قلب قطب شمال، قطب جنوب و مناطق کوهستانی و مرتفع زمین یخچال‌های طبیعی فراوانی وجود دارند. یخچال‌ها در گذشته از گستردگی بیشتری برخوردار بوده‌‌اند، به طوری که نواحی که امروزه نواحی معتدل زمین را شامل می‌‌‌شوند در دوره‌های یخچالی گذشته پوشیده از یخچال‌های طبیعی بوده‌‌اند‌. یخچال‌ها عامل مهم در فرسایش، حمل و نقل و رسوب گذاری در دوران مختلف زمین‌شناسی و همچنین در حال حاضر می‌‌‌باشند. از آنجا که سرعت حرکت پهلوها و کف هر یخچال بر اثر اصطکاک ناشی از تماس با دیواره و بستر دره کاهش می‌‌‌یابد، بیشترین سرعت یخچال معمولاً در محلی بالاتر از کف دره و در میانه یخچال می‌‌‌باشد. حرکت یخچال‌های طبیعی از چند سانتیمترتا چند متر در روز متفاوت است. اگرچه حرکت اکثر یخچال‌ها کند است اما گاهی برخی از آنها حرکتی بسیار سریع از خود نشان می‌‌‌دهند که موج (surge) نامیده می‌‌‌شود. یخچال‌های طبیعی در ‌ایراندر پی افزایش دمای هوا، یخچال‌های طبیعی در ایران هم از این قضیه مستثنی نیست و با سرعتی که تاکنون سابقه نداشته است در حال ذوب شدن است. به هر صورت هشدار محققان و کارشناسان نسبت به تغییرات آب و هوایی و گرمای شدید هوا و به دنبال آن ذوب شدن یخچال‌های طبیعی در ‌ایران یا حتی دنیا موضوعی نیست که بتوان به سادگی از کنار آن گذشت. «ایمان‌هادی» مسؤول واحد اکوتوریسم سازمان حفاظت محیط زیست در‌ این باره با اشاره به یخچال‌هایی که در کشور ما وجود دارد، می‌‌‌گوید: «یخچال‌های موجود در کشور ما در مقایسه با بسیاری از کشورها که در عرض‌های جغرافیایی بالاتر از ما قرار دارند و سردسیر هستند، قابل مقایسه نیست.» وی ادامه می‌‌‌دهد: «بحث یخچال‌ها در حال حاضر در سطح جهانی مطرح است. به خصوص از نظر حجم قابل توجه یخچال‌ها نسبت به ‌ایران. در واقع نگرانی‌هایی که نسبت به آب شدن یخچال‌های طبیعی وجود دارد، در کشورهای دیگر خیلی زودتر از ما احساس شد، به نحوی که ‌آنها انجام تحقیقات علمی بر روی‌ این موارد را آغاز کرده‌‌اند.» وی با اشاره به نگرانی‌ها نسبت به کوچک شدن و یا از بین رفتن یخچال‌ها ادامه می‌‌‌دهد: «با خارج شدن از فصل سرما تمام یخ و برفی که بر روی زمین وجود دارد، آب می‌‌‌شود. آب ناشی از ذوب شدن ‌این یخ و برف یا به داخل زمین فرو می‌‌‌رود یا جاری می‌‌‌شود. این اتفاق ناشی از گرمای شدیدی است که این روزها کاملاً مشهود است. به عبارتی با بالا رفتن دما چرخه‌ای که باعث می‌‌‌شد یخچال قبل از این که تماماً جاری بشود، به فصل بعدی برسد و یخ بزند، دچار اغتشاش می‌‌‌شود و همین امر باعث می‌‌‌شود که قسمت زیادی از این یخ‌ها به جای این که تا سال بعد باقی بمانند آب بشوند و کم‌کم در سال‌های متمادی حجم یخ کم و کمتر شود؛ به‌طوری که اگر همین چرخه ادامه پیدا کند ممکن است حتی به از بین رفتن کامل یخچال‌ها بینجامد. آن هم در حالی که یخچال‌ها ظرفیت بسیار مفیدی برای تامین آب‌های زیرزمینی دارند و از بین رفتن ‌آنها تبعات بسیار بدی خواهد داشت.» «هادی» درباره تبعات آب شدن یخچال‌ها توضیح می‌‌‌دهد: «آبی که در حال حاضر در دسترس ما قرار دارد یا به وسیله لوله کشی از طریق سدها یا از طریق آب چاه‌ها تامین می‌‌‌شود، که در واقع محصول سفره‌های زیرزمینی و ناشی از آب شدن برف ارتفاعات است که بخشی از این برف‌ها همین یخچال‌ها یعنی برف‌های دائمی هستند و حال با از بین رفتن این منبع، مشخصاً آبی از ذوب این یخچال‌ها به دست نمی‌آید. در واقع ورودی سدهای ما کمتر و در نتیجه سفره‌های زیرزمینی ما فقیرتر خواهد شد و همه‌ این‌ها منجر به روبه رو شدن با شرایط بی‌آبی و کم‌آبی خواهد بود.» وی ادامه می‌‌‌دهد: «ذوب شدن این یخچال‌ها زنگ خطری است که باید جدی بگیریم به خصوص آنکه ‌به وجود آمدن این یخچال‌ها به مرور و تدریجی بوده است و متاسفانه در حال حاضر با توجه به گرمای زمین روند ذوب شدن آن محسوس‌تر است.» وی کاهش حجم یخچال‌های طبیعی را دارای اثراتی سوء می‌‌‌داند و می‌‌‌گوید: «با کاهش حجم یخچال‌های طبیعی منابع آبی که ذخیره شده به مرور زمان کمتر می‌‌‌شود. در چنین شرایطی اگر قرار باشد که هر سال میزان منابع آب کم شود در یک دوره ده ساله دیگر یخچال طبیعی که تا قبل از آن می‌‌‌توانست برای روزهای داغ سال منابع آب‌های زیرزمینی را تغذیه کند از بین می‌‌‌رود و به مرور زمان با کاهش ورودی منابع آب‌های زیرزمینی روبه‌رو می‌‌‌شویم و حجم سفره‌های آب زیرزمینی یا حجم آب ‌آنها کم می‌‌‌شود و یا کیفیت ‌آنها پایین می‌‌‌آید. علاوه بر این اکوسیستم منطقه هم به همین شکل تحت تأثیر قرار می‌‌‌گیرد؛ یعنی پایین دست این یخچال‌های طبیعی که منابع آب مورد نیاز ‌آنها را تامین می‌‌‌کرد و باعث تلطیف هوای آن منطقه می‌‌‌شد و اکوسیستم آن شامل پوشش گیاهی، تنوع جانوری و مناطقی که از ‌این‌ها تغذیه می‌‌‌کرد دچار مشکل می‌‌‌شود.» وی اضافه می‌‌‌کند: «به هر صورت ذوب شدن یخچال‌های طبیعی رخدادی کوتاه مدت نیست، بلکه میان مدت است و نمی‌توان گفت که در طول یک سال شکل گرفته است، بلکه این ذوب شدن به صورت پیاپی و سال به سال انجام می‌‌‌شود.» تصاویر ماهواره‌ای از فروپاشی صفحات یخی آژانس فضایی اروپا به تازگی با ارائه تصاویر ماهواره‌ای جدید از ایجاد شکاف‌های بزرگ در قطب جنوب و احتمال شکستگی و فروپاشی این صفحه خبر داد. دانشمندان به تازگی اعلام کرده‌اند یکی از صفحات بزرگ یخی در منطقه قطب جنوب در حال شکستگی و نابودی است. تصاویر ماهواره‌ای که توسط آژانس فضایی اروپا ارائه شده است، شکاف‌های جدید را بر روی صفحه یخی در مکانی که به جزیره‌ای به نام چارکوت اتصال یافته است نشان می‌‌دهد. به گفته آژانس فضایی اروپا این شکاف‌ها به سرعت در حال گسترش هستند. متخصصان به منظور تعیین دلیل به وجود آمدن این شکاف‌ها و احتمال ارتباط آنها با گرمای جهانی در حال مطالعه بر روی صفحات یخی به سر می‌‌برند. صفحه یخی یکی از بزرگ‌ترین قطعات یخی شناور است که همچنان به جزیره لاتادی اتصال دارد. این صفحه طی سال گذشته تغییرات محیطی زیادی را تحمل کرده است. به گفته مقامات آژانس فضایی اروپا صفحه ویلکینز طی سال گذشته بالغ بر هزار و 800 کیلومتر مربع از وسعت خود را از دست داده که این میزان برابر 14 درصد از کل وسعت این صفحه است. صفحات یخی قطب جنوب بیش از هزاران سال قدمت داشته و در اثر انباشتگی و فشردگی برف در این منطقه به وجود آمده‌‌اند‌. طی 20 سال گذشته بیش از 7 صفحه یخی از صفحه اصلی جدا شده و از بین رفته‌‌اند‌. صفحه ویلکینز نیز از دهه 1990 فرایند فروپاشی خود را آغاز کرده است.