نگاهی اجمالی به جشنواره تئاتر فجر

تئاتر فجر؛ ‌آئینه نمایش ایران

‌جشنواره‌ای که در سال‌های ابتدایی انقلاب راه اندازی شد و سال‌ها تنها معرف تئاتر ایران بود. ‌حتی امروز نیز که جشنواره‌های متعدد تئاتری برگزار می‌شوند، ‌جشنواره تئاتر فجر هنوز جایگاه خود را دارد. خیلی از چهره‌های شناخته شده امروز تئاتر ایران، ‌از دل همین جشنواره‌ها بیرون آمدند و شناخته شدند. ‌مرور سال‌ها برگزاری این جشنواره نشان می‌دهد، ‌جشنواره تئاتر فجر گاهی به صورت رقابتی و گاهی غیر رقابتی برگزار شده و این مسأله همواره مخالفان و موافقانی داشته است و امروز شاهد آن هستیم که در این جشنواره جمع این نظرات وجود دارد. ‌مسلماً برگزاری بیست و هفت دوره از این جشنواره و بررسی ویژگی‌های هر دوره، ‌تجربه‌ای گرانقدر است که امروز در اختیار مدیران و برگزار کنندگان آن است. در گذشته جشنواره تئاتر فجر راهی بود برای رسیدن به اجرای عمومی و گروه‌های تئاتری تلاش می‌کردند تا در این جشنواره حاضر باشند و پس از رقابت با یکدیگر در سال بعد اجرای عمومی داشته باشند اما چند سالی است که این جشنواره با اضافه شدن بخش‌های مختلف، ‌شکلی متفاوت گرفته و دیگر تنها محلی برای تعیین اجرای عمومی نیست. ‌اضافه شدن بخش‌های مختلف به جشنواره برگرفته از همین تجربیات است چرا که جشنواره برای هر سلیقه‌ای (از مخاطب گرفته تا اجراکننده) جا دارد و به شکل تفکیک شده و تخصصی به آن می‌پردازد. ‌توجه ویژه به تولید متون نشان از اهمیت حمایت از نمایشنامه نویسان ایرانی است و بخش‌های تجربه‌های نو، ‌تئاتر ملل، ‌چشم انداز، ‌جشنواره جشنواره‌ها، ‌مرور، ‌مسابقه بین الملل، ‌پژوهش و... ‌همه نشان از توجه به بخش‌ها، ‌سلایق و نیازهای مختلف تئاتری در این جشنواره است. حال این سوال پیش می‌آید که آیا جشنواره تئاتر فجر ویترین کاملی از تئاتر ایران است یا خیر؟ پاسخ به این سوال کمی مشکل به نظر می‌رسد و شاید چنین ادعایی کمی سخت باشد اما بی‌‌شک این جشنواره اگر ویترین کامل تئاتر ایران نباشد اما دربرگیرنده تجلی و بخش قابل ملاحظه‌ای از تئاتر ایران است. ‌وجود جشنواره‌های منطقه‌ای و راهیابی گروه‌های شهرستانی به جشنواره، ‌وجود بخش‌های مختلف، ‌تعداد زیاد آثار، ‌طیف گسترده و مختلف شرکت کنندگان و ... ‌همه نشان از تئاتر پویای ایران است. ‌هرچند امکانات سخت افزاری ما از قبیل سالن اجرا و زمان محدود برگزاری جشنواره نسبت به حجم زیاد هنرمندان تئاتر، ‌این اجازه را نمی‌دهد که شاهد حضور تمام نام‌ها و هنرمندان در ایام جشنواره باشیم و نمی‌توان تمام تئاتر ایران را در طول 10 روز خلاصه کرد اما می‌توان فهمید که تئاتر ایران زنده است. یکی دیگر از ویژگی‌های جشنواره تئاتر فجر، ‌بین‌المللی بودن آن است که از دو جنبه حائز اهمیت است؛ ‌اول ارتباط و تعامل گروه‌های ایرانی با گروه‌های خارجی و دوم فراهم شدن امکان آشنایی بیشتر با تئاتر در خارج از مرز‌های ایران به واسطه دیدن اجرای گروه‌های خارجی در ایران توسط هنرمندان، ‌دانشجویان و علاقه مندان تئاتر است. ‌هرچند این مسأله همواره مورد نقد بوده است که گروه‌های خارجی حاظر در جشنواره از سطح بالایی برخوردار نیستند اما نمی‌توان منکر حضور برخی گروه‌های خوب در این جشنواره شد. ‌جشنواره تئاتر فجر آغازی بود بر بین‌المللی شدن تئاتر ایران و حضور گروه‌های خارجی که خود دارای اهمیت است و حال باید تلاش کرد تا کیفیت این بخش را بالا برد. ‌مطرح شدن طرح بازار بین‌المللی تئاتر در این دوره، ‌ادامه و تکامل یافته همان طرحی است که هدفش ارتباط گروه‌های ایرانی با هنرمندان، ‌جشنواره‌ها و گروه‌های خارجی بود. ‌همچنین وجود بخش مسابقه بین الملل که نشان از رقابت گروه‌های ایرانی با خارجی دارد و توسط یک هیأت داوری متشکل از هنرمندان ایرانی و خارجی داوری می‌شود، ‌نشان می‌دهد که دیگر جشنواره تئاتر فجر به گروه‌های خارجی به عنوان یک بخش مهمان نگاه نمی‌کند و در واقع این رقابتی بین‌المللی است میان تئاتر ایران با دیگر کشورها که حال باید به جنبه‌های مختلف آن توجه بیشتری داشت و با رفع مشکلات و کاستی‌های موجود تلاش کرد تا به کیفیتی مطلوب و در خور توجه رسید. از دیگرنکات در خور توجه جشنواره تئاتر فجر، ‌چاپ ده‌ها عنوان کتاب است که به بهانه جشنواره منتشر می‌شود. ‌از نمایشنامه گرفته تا آثار پژوهشی، ‌تئوری و ترجمه که در کنار برگزاری سمینارهای مختلف، ‌کارگاه‌های آموزشی و ... ‌کمک موثری است در بالا بردن سطح علمی تئاتر ایران. ‌در این چند دوره اخیر شاهد برگزاری سمینارهای تخصصی هستیم که چند روز پیش از آغاز جشنواره برپا می‌شود و پیش درآمدی است، ‌علمی بر جشنواره تئاتر فجر که به مدد حضور دانشگاهیان (هر چند اندک)، ‌از تجربه فراتر رفته و جلوه‌ای آکادمیک بر خود گرفته است. با مرور آنچه گفته شد بی‌‌شک جشنواره تئاتر فجر بزرگترین و مؤثر‌ترین، ‌جشنواره تئاتری در ایران است که می‌رود تا جایگاه بین‌المللی خود را در میان جشنواره‌های تئاتری دنیا پیدا و تثبیت کند و باید برگزارکنندگان و سیاستگذاران این جشنواره نیز به اهمیت چنین جایگاهی دقت بیشتری داشته باشند و بکوشند تا شرایطی در خور یک رویداد بین‌المللی فراهم آورند تا با گسترش امکانات، ‌آینه‌ای تمام قد از تئاتر ایران را در این جشنواره شاهد باشیم.