جوان آنلاین: در روزهایی که نگاه به همدلی و مهرورزی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند، نقش خیریهها و نهادهای مردمنهاد در حمایت از اقشار آسیبپذیر پررنگتر از همیشه است. محمدجواد فولاد یکی از مدیرانی است که سالهاست در مسیر خدمت به نیازمندان، به ویژه کودکان و ایتام تلاش میکند و تجربههای ارزشمندی از سازوکارهای حمایتی، توانمندسازی خانوادهها و ایجاد فرهنگ اکرام در جامعه دارد. در این مصاحبه، با وی درباره چالشها، موفقیتها و راهکارهای حفظ کرامت نیازمندان، مشارکت خیرین و ظرفیتهای ملی و مذهبی برای گسترش همدلی و همراهی گفتوگو کردهایم. قصهای که از پشت صحنه کمکهای انسانی و اجتماعی پرده برمیدارد و نشان میدهد چگونه یک بنیاد خیریه میتواند امید و شادی را به زندگی کسانی بیاورد که بیشترین نیاز را دارند. متن گفتوگو به شرح زیر است.
سیره معصومین (ع) چه نقش الگویی برای فعالیتهای امروز خیریهها دارد؟
سیره معصومین، بهخصوص امام حسن مجتبی علیهالسلام به ما یاد میدهد که بخشندگی فقط «دادن» نیست، بلکه پیش از آن «دیدن» است؛ دیدن انسان، شأن او، درد پنهانش و حفظ آبرویش. در روایتهای تاریخی آمده که آن حضرت پیش از آنکه دست به عطا ببرند، دل را دریاب میکردند؛ کرامت نیازمند را بر خود کمک مقدم میدانستند، بهگونهای که کسی احساس شرمندگی نکند و عزتش آسیب نبیند. برای خیریههای امروز، این سیره یک نقشه راه روشن است، یعنی عبور از کمکهای مقطعی و صرفاً مادی به سمت حمایتهای کرامتمحور، پایدار و توانمندساز، یعنی به جای آنکه فقط بستهای بدهیم و برویم بهتر است کنار فرد بمانیم، مهارت بیاموزیم، فرصت ایجاد کنیم و او را به نقطهای برسانیم که دوباره روی پای خودش بایستد. الگوی امام حسن (ع) به ما میگوید نیکوکاری زمانی کامل است که عزت انسان حفظ شود، امید در دلش زنده بماند و فقط دستش از نیاز کوتاه نشود، بلکه توانمند شود. این همان مسیری است که اگر خیریههای امروز در پیش بگیرند، بخشش از یک اقدام لحظهای به یک جریان ماندگار اجتماعی تبدیل خواهد شد.
در نگاه شما، «اکرام یتیم» چه تفاوتی با صرفِ کمک مالی به ایتام دارد؟
کمک مالی فقط بخشی از اکرام یتیم است، نه همه آن. اکرام، مفهومی عمیقتر و انسانیتر دارد، یعنی دیدن شأن و شخصیت کودک، شنیده شدن صدایش، درک کردن دغدغههایش و ایجاد احساس امنیت، تعلق و امید به آینده در دل او. ممکن است پولی پرداخت کنیم، اما ناخواسته با نوع رفتار، نگاه یا شیوه حمایت، کرامت او را خدشهدار کنیم. اکرام واقعی، یعنی یتیم احساس نکند متفاوت است، کمتر است یا سربار جامعه است. یعنی او را نه با برچسب «نیازمند»، بلکه به عنوان یک کودک با استعداد، رؤیا و حق رشد ببینیم. اکرام یعنی حضور، یعنی کنار او بودن در مسیر تحصیل، در بحرانهای روحی، در انتخابهای زندگی، یعنی فراهم کردن فرصت شکوفایی، نه فقط تأمین حداقلها. اگر کمک مالی با احترام، رابطه انسانی و حمایت پایدار همراه نباشد، ناقص است. اما وقتی کرامت حفظ شود، همان کمک کوچک هم میتواند به پلی برای آیندهای روشن تبدیل شود.
چگونه میتوان در فرایند حمایت از ایتام، کرامت و عزت نفس آنان را حفظ و از نگاه ترحمآمیز پرهیز کرد؟
نخستین گام، اصلاح نگاه ماست؛ باید از رویکرد ترحمآمیز فاصله بگیریم و به جای آن، نگاه مسئولانه و محترمانه داشته باشیم. یتیم «سوژه دلسوزی» نیست، انسانی با حقوق، استعداد و ظرفیت رشد است. رسانهای نکردن چهره و زندگی شخصی ایتام، یکی از مهمترین اصول حفظ کرامت است. نمایش تصاویر یا روایت جزئیات زندگی آنان برای جلب کمک، هرچند ممکن است نیت خیر داشته باشد، اما میتواند عزت نفس کودک را خدشهدار کند. مشارکت دادن خانوادهها در تصمیمگیریها نیز اهمیت زیادی دارد. وقتی درباره نوع حمایت، شیوه هزینهکرد یا برنامههای آموزشی با خودشان گفتوگو میشود، حس احترام و اختیار در آنان تقویت میشود. همچنین باید تمرکز را از «ناتوانیها» به «توانمندیها» منتقل کنیم؛ به جای برجسته کردن کمبودها، استعدادها، موفقیتها و پیشرفتها را ببینیم و تقویت کنیم. وقتی کودک احساس کند محترم است، شنیده میشود و به تواناییهایش اعتماد دارند، دیگر خود را موضوع ترحم نمیبیند. در چنین فضایی، کمک مالی هم معنای تازهای پیدا میکند.
در شرایط اقتصادی امروز، مهمترین نیازهای ایتام و خانوادههای آنان چیست؟ معیشت، آموزش، اشتغال یا حمایتهای روانی؟
نیازها به هم پیوستهاند. معیشت مهم است، اما اگر آموزش مهارتآموزی و حمایت روانی نباشد، فقر بازتولید میشود. امروز بیش از هر زمان ایتام به امید، ثبات و آینده قابل تصور نیاز دارند.
برنامههای خیریه آبشار عاطفهها برای توانمندسازی پایدار خانوادههای دارای یتیم چیست تا از چرخه وابستگی خارج شوند؟
رویکرد ما حرکت از کمک صرف به سمت توانمندسازی است، از حمایت تحصیلی و مهارتی گرفته تا اشتغال مادران، مشاورههای روانی و اجتماعی و همراهی بلندمدت خانوادهها تا به استقلال نسبی برسند و از چرخه وابستگی خارج شوند.
چه سازوکاری برای شفافیت و اطمینانبخشی به خیرینی که قصد حمایت از ایتام دارند در نظر گرفتهاید؟
شفافیت برای ما یک انتخاب نیست، یک اصل است. باور داریم اعتماد خیرین بزرگترین سرمایه اجتماعی ماست و حفظ آن، خط قرمز فعالیتهایمان محسوب میشود. نخست، گزارشدهی شفاف، مستند و قابل راستیآزمایی در دستور کار ماست، یعنی هر حمایت، مسیر مشخص و قابل پیگیری دارد. گزارشهای دورهای از نحوه هزینهکرد، روند پیشرفت تحصیلی یا درمانی کودک و نتایج اقدامات ارائه میشود تا خیر بداند کمک او دقیقاً در چه مسیری صرف شده است. دوم، امکان ارتباط مستقیم خیر با فرایند حمایت فراهم میشود، نه لزوماً با انتشار اطلاعات شخصی کودک، بلکه از طریق دریافت گزارشهای رسمی، حضور در برنامهها یا مشارکت در تصمیمهای حمایتی. این ارتباط، حس مشارکت و مسئولیتپذیری را تقویت میکند. سوم، پاسخگویی مستمر؛ یعنی هر پرسش، ابهام یا دغدغهای از سوی خیرین بیپاسخ نمیماند. ما خود را موظف میدانیم توضیح بدهیم، مستند ارائه کنیم و شفاف عمل کنیم. در نهایت، اعتقاد داریم وقتی سازوکار روشن باشد و پاسخگویی جدی گرفته شود، اعتماد شکل میگیرد و همین اعتماد، زمینه استمرار و گسترش حمایت از ایتام را فراهم میکند.
چگونه میتوان «شادی آبرومندانه» را برای ایتام فراهم کرد بدون اینکه احساس تبعیض یا انگ اجتماعی ایجاد شود؟
شادی «آبرومندانه» ایجاد حس طبیعی بودن است. یعنی کودک احساس نکند قرار است جدا از دیگران و با برچسب خاصی شاد شود، بلکه حس کند درست مثل سایر همسالانش در شادی سهیم است. تهیه پوشاک نو، هدایا یا بستهها اگر بدون برجسب زدن، بدون اعلام عمومی و بدون نمایش رسانهای باشد، میتواند به حفظ کرامت کودک کمک کند. مهم این است که شیوه توزیع و اجرا بهگونهای باشد که او احساس نکند مورد ترحم قرار گرفته یا نگاهها به او متفاوت است. برگزاری برنامههای شاد جمعی، کارگاههای هنری یا اهدای هدایا در فضایی عمومی و مشترک با سایر کودکان نیز میتواند این حس برابری را تقویت کند. وقتی شادی در بستر طبیعی و محترمانه اتفاق بیفتد، نه تنها انگ اجتماعی ایجاد نمیشود، بلکه عزت نفس کودک نیز تقویت میشود. در نهایت، شادی آبرومندانه، یعنی لبخندی که با حفظ شأن همراه باشد؛ عیدیای که حس احترام بدهد.
نقش مردم و حتی کودکان و نوجوانان در مشارکت در طرحهای اکرام ایتام را چگونه ارزیابی میکنید؟
مشارکت در اکرام ایتام محدود به کمکهای مالی نیست. هر فرد، حتی کودکان و نوجوانان، میتوانند با پساندازهای کوچک، فعالیتهای داوطلبانه یا ترویج فرهنگ همدلی و مهربانی در خانواده و مدرسه، نقش فعالی ایفا کنند. این نوع مشارکت، علاوه بر اینکه کمک ملموس به ایتام است، فرصتی است برای شکلدهی به نسلی مسئولیتپذیر و اجتماعی. وقتی کودک میآموزد که حتی کوچکترین اقدام او میتواند لبخند و امیدی به دیگری ببخشد، ارزش همکاری، احترام به دیگران و اهمیت کرامت انسانی در وجودش نهادینه میشود. در واقع، هر دست کوچک که یاری میرساند، هر لبخندی که با مشارکت ایجاد میشود و هر اقدامی که فرهنگ همدلی را گسترش میدهد، سرمایهای برای آینده اجتماعی و انسانی جامعه محسوب میشود.
اگر بخواهید یک پیام الهامبخش در خصوص آموزههای دینی احسان و نیکوکاری به خیرین و مردم بدهید، آن پیام چه خواهد بود؟
در موقعیت کنونی باید همه مردم در کمک به ایتام و نیازمندان همدل باشند. برای دستگیری از بندگان محروم و مستضعف و در بذل و بخشش از مال خود گرما بخش محفل و کانون زندگی ایتام باشند. مرهمی بر دل آزرده مستمندان باشند تا موجبات رضایت حق تعالی را فراهم سازند و این عمل خداپسندانه زکات نیکوکاران در تزکیه نفس است.
نکته دیگر اینکه ما معتقدیم که ائمه اطهار جهاد میکردند، در دوران زندگی مشغول جهاد بودند. پس باید ملت عزیز و شریف ایران روحیه جهادی با تأسی از منش اهل بیت (ع) را با توکل به خداوند سبحان ارتقا دهند تا در مقابل متجاوزگران بایستند و با قدرت الهی و اطاعت مطلق از ولایت که همان مسیر ائمه اطهار است دشمن را با شکست مواجه کنند. روحیه مقاومت و جهاد، اصلیترین دفاع حق علیه باطل است و نقش بسیار مؤثری در تقویت این روحیه جهادگری دارد که میتواند برای اسلام و جمهوری اسلامی پیروزی به ارمغان بیاورد و باعث شود که روحیه شهادتطلبی در وجود انسان نهادینه شود.
