جوان آنلاین: مریم جانفدا، روانشناس خانواده، معتقد است نهادینه شدن فرهنگ مصرف بهینه، بیش از آنکه به توصیه و هشدار وابسته باشد به تکرار، الگوپذیری، تقویت رفتارهای درست و تبدیل صرفهجویی به بخشی از سبک زندگی خانواده نیاز دارد. گفتوگو با وی را میخوانید.
با وجود آگاهی عمومی درباره ضرورت صرفهجویی در انرژی، چرا این رفتار در عمل به عادت پایدار تبدیل نمیشود؟
تبدیل یک رفتار به عادت، کار آسانی نیست و به زمان، تلاش، پشتکار و استفاده از راهکارهای درست نیاز دارد. انسان به طور طبیعی بسیاری از رفتارهای جدید را به مرور فراموش میکند؛ به همین دلیل، یادآوری مداوم نقش مهمی در تثبیت یک عادت دارد. از سوی دیگر، تشویق و تقویت رفتارهای درست نیز انگیزه فرد را برای تکرار آن افزایش میدهد. در واقع، هر رفتاری که به طور مستمر تکرار، یادآوری و تقویت شود، به تدریج از یک اقدام مقطعی به یک عادت پایدار در زندگی تبدیل خواهد شد.
چرا تغییر رفتارهای ساده، مثل خاموش کردن وسایل یا مدیریت مصرف، برای برخی افراد دشوار است؟
عادت رفتاری است که به طور منظم و مکرر انجام میشود و به مرور زمان به بخشی از ذات ما تبدیل و نهادینه میشود. تحقیقات نشان میدهد ۴۰ درصد رفتارهای روزانه ما عادت هستند و به صورت ناآگاهانه و بدون صرف انرژی ذهنی انجام میشوند. تغییر رفتار سخت است و انسانها در مقابل تغییر مقاوم هستند. این موضوع هم میتواند ریشههای روانشناختی داشته باشد و هم تحت تأثیر سبک زندگی، الگوهای رفتاری و شرایط زندگی افراد شکل بگیرد.
یک رفتار مصرفی در چه شرایطی از «اقدام مقطعی» به «عادت پایدار» تبدیل میشود؟
هر رفتاری، اگر با تکرار، پشتکار، مداومت و تقویت همراه باشد، بهتدریج از اجبار به یک عادت پایدار تبدیل میشود. البته این فرایند یکشبه اتفاق نمیافتد و نیازمند صبر و استمرار است. پاداش و تشویق نیز در این مسیر نقش مهمی دارند، زیرا انگیزه فرد را برای ادامه رفتار افزایش میدهند و احتمال تکرار آن را بیشتر میکنند. به همین دلیل، هرچه یک رفتار بیشتر تکرار و تقویت شود، به همان میزان در ذهن تثبیت شده و به بخشی از سبک زندگی فرد تبدیل خواهد شد.
فشارهای اقتصادی امروز چه تأثیری بر تغییر رفتار مصرفی خانوادهها دارد؟
فشارهای اقتصادی میتوانند افراد را به سمت رفتارهای صرفهجویانه سوق دهند، زیرا در چنین شرایطی، صرفهجویی راهی برای حفظ منابع، کاهش نگرانیهای مالی و تأمین امنیت بیشتر برای خود و خانواده تلقی میشود. بنابراین، در بسیاری از موارد، صرفهجویی نه صرفاً یک انتخاب، بلکه پاسخی طبیعی به نیاز انسان برای بقا و حفظ امنیت زندگی است.
با این توضیحاتی که فرمودید، آیا صرفهجویی تحت فشار اقتصادی پایدار میماند یا موقتی است؟
اگر صرفهجویی تنها تحت تأثیر فشار اقتصادی شکل بگیرد، ممکن است با کاهش این فشارها کمرنگ شود، اما از منظر تئوری انتخاب، چون این رفتار با یکی از نیازهای اساسی انسان، یعنی نیاز به بقا و تأمین امنیت، پیوند دارد، ظرفیت تبدیل شدن به یک عادت پایدار را نیز دارد. البته این موضوع به یک شرط مهم وابسته است و آن، تکرار و مداومت در رفتار است. اگر فرد حتی پس از بهبود شرایط اقتصادی، صرفهجویی را ادامه دهد و آن را به بخشی از سبک زندگی خود تبدیل کند، این رفتار به مرور زمان تثبیت میشود و دیگر صرفاً واکنشی به شرایط اقتصادی نخواهد بود، بلکه به یک عادت آگاهانه و پایدار تبدیل میشود.
آموزشهای مرتبط با مصرف انرژی در مدارس تا چه اندازه در تغییر رفتار واقعی دانشآموزان در خانه مؤثر بوده است؟
باید قبول کرد که در دنیای معاصر، همه ابعاد زندگی بسیار پیچیده و دشوار است و بدون آموزش و یادگیری نمیتوان به طور شایسته زندگی کرد، یا در جامعه فردی مفید بود، یا با اهداف کلان جامعه همسو بود. بنابراین، یکی از مهمترین این آموزشها، مهارتهای زندگی میباشد که هدف اصلی این آموزشها تغییر رفتار مخرب به سازنده است و باید از دوران پیش از دبستان شروع شده و در مدرسه و دانشگاه و حتی در مراحل بعدی زندگی در اجتماع، مدام آموزش و بازآموزی انجام بگیرد.
آیا تجربه مستقیم، اثرگذارتر از آموزش و توصیههای کلی است؟
آموزش و تجربه مستقیم هر دو در شکلگیری رفتارهای درست نقش مهمی دارند، اما هر کدام از مسیر متفاوتی اثر میگذارند. آموزش، آگاهی افراد را افزایش میدهد و بیشتر در سطح پیشگیری و اصلاح نگرشها مؤثر است؛ یعنی به افراد میآموزد که چرا یک رفتار، مانند صرفهجویی، اهمیت دارد و چه پیامدهایی برای فرد و جامعه به همراه دارد. در مقابل، تجربه مستقیم و مشاهده رفتار دیگران از طریق الگوپذیری، تأثیر عمیقتری بر عمل دارد. وقتی فرد نتیجه مثبت یک رفتار را در زندگی خود یا اطرافیانش مشاهده میکند، احتمال اینکه آن رفتار را تکرار کند و به عادت تبدیل شود، بیشتر خواهد بود. بنابراین، آموزش و تجربه عملی، در کنار یکدیگر، بیشترین اثر را در ایجاد و تثبیت رفتارهای پایدار دارند.
اگر بخواهید مهمترین عامل برای نهادینه شدن صرفهجویی در خانوادهها را نام ببرید، آن عامل چیست و چرا؟
اگر بخواهم مهمترین عامل در نهادینه شدن صرفهجویی در خانواده را نام ببرم، آن عامل «تداوم در یادگیری و تکرار رفتار» است. بر اساس نظریه روانشناسی، یادگیری به معنای ایجاد تغییرات نسبتاً پایدار در توان رفتاری فرد است که در اثر تجربه، تمرین، تکرار و تقویت شکل میگیرد. بنابراین، صرف دانستن اهمیت صرفهجویی کافی نیست؛ این رفتار باید به طور مستمر در محیط خانواده تمرین شود و از سوی والدین و سایر اعضای خانواده تقویت و الگوسازی شود. زمانی که صرفهجویی بارها تکرار شود و فرد نتایج مثبت آن را در زندگی خود تجربه کند، به تدریج از یک رفتار آگاهانه به یک عادت پایدار و بخشی از سبک زندگی خانواده تبدیل خواهد شد.
