جوان آنلاین: کودکی سرزمین کشف و خیال است. دورانی که واژهها تنها ابزار سخن گفتن نیستند، بلکه پلی برای شناخت احساسات، ساختن تصویرهای ذهنی و ارتباط با دنیای پیرامون به شمار میروند. در این میان، شعر با موسیقی، تصویر و لطافتی که در خود دارد، میتواند یکی از مؤثرترین همراهان کودک در مسیر رشد عاطفی، زبانی و ذهنی باشد. با این حال، گاهی شعر در خانه و مدرسه بیش از آنکه تجربهای شیرین و الهامبخش باشد، به متنی برای حفظ کردن و انجام تکلیف تبدیل میشود و همین موضوع، کودک را از لذت واقعی شعر دور میکند. لیلا طبسی، نویسنده، شاعر و عضو هیئتمدیره انجمن تخصصی کودک و رسانه، معتقد است شعر کودک زمانی ماندگار میشود که بتواند با زندگی، احساسات و تجربههای واقعی کودک پیوند برقرار کند؛ شعری که نهتنها دایره واژگان او را گسترش دهد، بلکه تخیلش را به پرواز درآورد، فرصت کشف را برایش فراهم کند و خواندن را به تجربهای لذتبخش تبدیل سازد. او میگوید: «شعر فقط وسیلهای برای سرگرمی نیست، شعر زبان احساسات کودک است و به او کمک میکند احساساتش را بهتر بشناسد و بیان کند.» این شاعر در این گفتوگو از ویژگیهای شعر ماندگار، نقش خانواده و مدرسه در آشتی دادن کودکان با شعر و کتاب، چالشهای امروز شعر کودک و چشمانداز آینده این حوزه سخن گفته است که در ادامه میخوانید.
شعر چه جایگاهی در رشد عاطفی، زبانی و تخیل کودکان دارد و چرا نباید آن را تنها وسیلهای برای آموزش حفظ کردن دانست؟
کودک از همان سالهای نخست زندگی و از زمانی که زبان باز میکند، با ریتم و موسیقی کلمات انس میگیرد. این را میتوان در تکرار واژههایی مانند «بابا»، «دادا» و «نینی» دید. او این واژهها را زودتر از بسیاری از کلمات دیگر میآموزد و با علاقه آنها را تکرار میکند. به همین دلیل، اگر وزن و موسیقی شعر بهدرستی انتخاب شود، کودک با آن ارتباط برقرار میکند و از شنیدنش لذت میبرد. شعر فقط وسیلهای برای سرگرمی نیست، بلکه به کودک کمک میکند احساساتش را بهتر بشناسد و بیان کند. وقتی در شعری از خراب شدن دوچرخه یا بههمریختن موهای عروسکش سخن گفته میشود، کودک بهراحتی با آن همذاتپنداری میکند و میآموزد غم، شادی و دیگر هیجانهای خود را بهتر مدیریت کند. از سوی دیگر، بسیاری از مفاهیمی که بیان مستقیم آنها برای کودک دشوار است، در قالب شعر آسانتر پذیرفته میشوند. برای نمونه، پرداختن به ترسهایی مانند لولو یا اژدها، به کودک کمک میکند راحتتر درباره آنها فکر کند و احساساتش را بپذیرد. شعر همچنین تخیل کودک را پرورش میدهد. وقتی ترکیبهایی مانند «خورشید خوابید» یا «آسمان گریه کرد» را میشنود، ذهنش یاد میگیرد تصویرهای تازه بسازد. او کمکم درمییابد که زبان فقط برای گفتن جملههای ساده نیست، بلکه میتوان با واژهها خیالپردازی کرد و زیبایی آفرید. به همین دلیل، نباید شعر را صرفاً وسیلهای برای حفظ کردن دانست. اگر هدف تنها حفظ کردن باشد، ممکن است شعر برای کودک به تجربهای دشوار و خستهکننده تبدیل شود، اما وقتی شعر برای او لذتبخش باشد، خود کودک با علاقه آن را به خاطر میسپارد. به نظر من، مهمتر از حفظ شدن شعر، این است که کودک با آن ارتباط برقرار کند و شعر را بخشی از دنیای عاطفی و ذهنی خود بداند.
یک شعر کودک موفق چه ویژگیهایی دارد که بتواند سالها در ذهن و زبان کودک باقی بماند؟
یک شعر موفق کودک، پیش از هر چیز باید زبان کودکانه داشته باشد؛ البته کودکانه بودن به معنای سطحی بودن نیست. شاعر باید بتواند با واژههایی ساده، دنیایی زیبا و خیالانگیز برای کودک بسازد. هرچه زبان شعر به دنیای کودک نزدیکتر باشد، ارتباط او با شعر عمیقتر خواهد شد. وزن و موسیقی شعر نیز اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا کودک بیش از هر چیز با آهنگ و ریتم شعر ارتباط برقرار میکند. اگر موسیقی شعر دلنشین باشد، کودک ناخودآگاه آن را زمزمه میکند و در ذهنش نگه میدارد.
از سوی دیگر، تصویرهای کودکانه و ملموس، یکی از عوامل ماندگاری شعر هستند. همچنین تکرارهای هنرمندانه که برای کودکان بسیار لذتبخش است، به حفظ شدن شعر در ذهن آنها کمک میکند. نکته مهم دیگر، محتوای شعر است. شعر باید در دایره تجربهها و مفاهیم قابلدرک کودک قرار داشته باشد، اما در عین حال، فرصت کشف را نیز برای او فراهم کند. وقتی کودک در شعر چیزی را کشف میکند یا به معنای تازهای میرسد، از این تجربه لذت میبرد و همین لذت، شعر را برای او ماندگار میکند. به نظر من، ماندگاری یک شعر بیش از هر چیز، حاصل پیوند میان موسیقی، تصویر، عاطفه و کشف است.
چگونه میتوان ارزشهای اخلاقی، فرهنگی و هویت ایرانی را در شعر کودک، بدون مستقیمگویی و شعار، منتقل کرد؟
به نظر من، برای انتقال ارزشهای اخلاقی، فرهنگی و هویت ایرانی به کودک، پیش از هر چیز باید به شعر جان بخشید. کودک با دستور و شعار ارتباط عمیقی برقرار نمیکند، اما اگر این مفاهیم در قالب تصویرهای شاعرانه و متناسب با دنیای او بیان شوند، آنها را راحتتر میپذیرد و در ذهنش ماندگار میشوند. برای مثال، به جای اینکه بهطور مستقیم بگوییم «پرچم ایران زیباست»، میتوان هر رنگ پرچم را به یک تصویر کودکانه و ملموس پیوند زد. مثلاً گفت: «رنگ قرمز پرچم مثل صورت مامان قرمز است و میخندد.» چنین تصویرهایی برای کودک قابللمستر هستند و او از طریق همین تصویرسازیها با مفهوم وطن و هویت خود ارتباط برقرار میکند. از سوی دیگر، بهرهگیری از اسطورهها، قهرمانان و شخصیتهای ماندگار ایرانی نیز میتواند کودک را با ریشههای فرهنگیاش آشنا کند. برای نمونه، وقتی در شعری میگوییم: «عموی جانبازم مثل رستم قوی است»، کودک هم با مفهوم ایثار آشنا میشود و هم نام یکی از پهلوانان بزرگ فرهنگ ایران را میشناسد. یا در شعری مانند: «یک کتاب حافظ/ داد مادر جانم/ شعرهایش را من/ یک به یک میخوانم»، کودک به شکلی طبیعی با یکی از چهرههای بزرگ ادبیات ایران انس میگیرد، بیآنکه احساس کند در حال دریافت یک آموزش مستقیم است.
گاهی نیز میتوان از اصطلاحها، ضربالمثلها و واژههای زیبای محلی در شعر کودک استفاده کرد. این عناصر، علاوه بر اینکه به شعر رنگ و بوی بومی میبخشند، کودک را با گنجینه فرهنگی سرزمینش آشنا و حس تعلق او را به فرهنگ ایرانی تقویت میکنند. به نظر من، هر زمان که ارزشها در دل یک شعر زیبا، تصویرساز و صمیمی قرار بگیرند، کودک آنها را با دل میپذیرد، نه از سر اجبار و همین، ماندگارترین شیوه انتقال فرهنگ و هویت به نسل آینده است.
چرا شعر کودک، امروز کمتر به خاطره مشترک نسلها تبدیل میشود و برای ماندگار شدن آثار چه باید کرد؟
به نظر من، شعر هر جامعه باید با فرهنگ، باورها و شیوه زندگی همان جامعه هماهنگ باشد. اگر شعر از این فضا فاصله بگیرد و بهویژه گرفتار تقلید یا غربزدگی شود، دیگر برای کودک ملموس نخواهد بود و ارتباط عمیقی با او برقرار نمیکند. از سوی دیگر، گاهی فانتزی بودن برخی شعرهای کودک آنقدر پررنگ میشود که کودک دیگر نمیتواند با آن ارتباط برقرار کند. همچنین انتشار شعرهایی که از نظر ادبی کیفیت لازم را ندارند یا بیش از اندازه مستقیم و شعاری آموزش میدهند، باعث شده است رغبت خانوادهها برای خرید کتاب شعر کودک کمتر شود. در کنار این عوامل، نباید از تأثیر شبکههای اجتماعی و فضای مجازی غافل شد. امروز کودکان زمان زیادی را با تلفن همراه و بازیهای رایانهای میگذرانند و طبیعی است که فرصت کمتری برای خواندن شعر داشته باشند. البته این به معنای نادیده گرفتن دنیای امروز کودک نیست. شعر کودک هم باید همگام با زمان پیش برود و دغدغههای کودک امروز را بازتاب دهد. حتی میتوان موضوعاتی مانند بازی با تلفن همراه یا بازیهای رایانهای را با تصویرهایی زیبا، موسیقی دلنشین و عاطفهای قوی وارد شعر کرد و در کنار آن، بدون شعارزدگی، نکات تربیتی را نیز به کودک منتقل ساخت. اگر شعر بتواند با زندگی امروز کودک پیوند بخورد و برای او خاطرهای خوش بسازد، شانس ماندگاری بیشتری خواهد داشت.
خانواده و مدرسه چگونه میتوانند از شعر برای علاقهمند کردن کودکان به کتاب و مطالعه استفاده کنند؟
مهمترین کار این است که شعر را به تجربهای شاد و لذتبخش برای کودک تبدیل کنیم. هرچه کودک از شنیدن و خواندن شعر بیشتر لذت ببرد، علاقه او به کتاب و مطالعه نیز بیشتر خواهد شد. شعر میتواند با بازی، همخوانی، دست زدن، سرود خواندن و فعالیتهای گروهی همراه شود. حتی میتوان از کودکان خواست شعر را اجرا کنند، بر اساس آن قصهای بسازند، نمایش بازی کنند یا نقاشی بکشند. این فعالیتها باعث میشود شعر فقط یک متن خواندنی نباشد، بلکه به بخشی از تجربه روزمره کودک تبدیل شود. در مدرسه نیز حتی شعرهای کتابهای درسی را میتوان با روشهای خلاقانه آموزش داد تا کلاس درس برای کودکان شادتر و جذابتر شود. از سوی دیگر، تشویق کودکان به نوشتن جملههای زیبا یا سرودن شعرهای ساده، اعتمادبهنفس آنها را افزایش میدهد و علاقهشان به کتاب، شعر و مطالعه را بیشتر میکند. هرچه شعر با بازی، خلاقیت و تجربههای شیرین همراه باشد، اثر آن ماندگارتر خواهد بود.
آینده شعر کودک ایران را چگونه میبینید و امروز بیش از هر چیز به چه نوع آثاری نیاز داریم؟
به نظر من، تغییراتی که در سبک زندگی خانوادهها به وجود آمده، بر شعر کودک نیز تأثیر گذاشته است. با گسترش فرهنگ تکفرزندی و کمفرزندی، گاهی همه چیز خیلی زود و آماده در اختیار کودک قرار میگیرد و این نگاه، کموبیش به شعر کودک نیز راه پیدا کرده است، در حالی که اگر شعر را وسیلهای برای رشد زبان، تخیل و عاطفه کودک بدانیم، نباید همه چیز را آماده در اختیار او بگذاریم. شعر خوب باید اندکی فراتر از دایره واژگان و تجربههای امروز کودک باشد تا ذهن او را به فکر کردن، جستوجو و کشف تشویق کند. همین کشف کردن است که به رشد ذهنی و زبانی کودک کمک میکند. البته شعر کودک باید همگام با تحولات جامعه نیز حرکت کند و از دنیای امروز کودک فاصله نگیرد. اگر بتوانیم میان نیازهای کودک امروز، ارزشهای ادبی و فرهنگ ایرانیاسلامی تعادل برقرار کنیم، به نظر من آینده شعر کودک ایران روشن خواهد بود و میتوان به خلق آثار ماندگار و تأثیرگذار امیدوار بود.
