جوان آنلاین: حجتالاسلام والمسلمین علیرضا فرهنگ، کارشناس دین و سبک زندگی معتقد است در فرهنگ اسلام کمک کردن آنقدر ارزشمند است که در حد ثواب حج مقبول است چنانکه امام صادق علیهالسلام میفرمایند برآوردن نیاز مؤمن به یقین برتر از یک حج و یک حج و یک حج است، (امام [علیهالسلام]تا ده حج شمردند). متن گفتوگوی «جوان» با وی به شرح زیر است.
در سیره اهل بیت علیهمالسلام چه تأکیدی بر کمک به نیازمندان و همیاری با هموطنان در شرایط سخت اقتصادی وجود دارد؟
امروز جامعه اسلامی و مردم شریف ایران بیشتر از هر زمانی به همدلی و کمک به یکدیگر نیاز دارند. ایران امروز در برابر استکبار جهانی قدعلم کرده که برای به زانو در آوردن ملت ایران جنگ اقتصادی را در رأس برنامههای خود قرار داده است. البته این جنگ با تحریم نزدیک به ۵۰ سال است ادامه دارد. بنابراین بعضی از مردم هم بهخاطر شرایط جنگ و به سبب وضعیت گرانی نیاز به کمک و همدلی دارند. در فرهنگ اسلام کمک کردن آنقدر ارزشمند است که در حد ثواب حج مقبول است. امام صادق علیهالسلام فرمودند: برآوردن نیاز مؤمن به یقین برتر از یک حج و یک حج و یک حج است، (امام [علیهالسلام]تا ۱۰ حج شمردند). در احادیث دیگری خدای متعال نیازمندان را عیال خود دانسته و خادمان به آنان را محبوبترین شخص نزد خود میداند. امام صادق علیهالسلام میفرماید خدای متعال میفرمایند: مردم خانواده من هستند، پس محبوبترین آنان نزد من کسانی هستند که با مردم مهربانتر و در راه برآوردن نیازهای آنان کوشاتر باشند. در هر صورت خدمت و کمک به مردم نشان از انسانیت و اخلاقمداری و تاج کرامتی است که خدای متعال بر سر انسانهایی که اهل خدمت هستند میگذارد.
چگونه اهل بیت (ع) کسب و کار و معاملات را با رعایت انصاف و عدالت توصیه میکردند؟
سیره اهل بیت علیهمالسلام برگرفته از قرآن و معارف وحی است، از این جهت به شدت نسبت به رعایت عدالت و انصاف و مساوات در کسب و کار حساس بودند. در قرآن بهطور نمونه در مورد قوم حضرت شعیب و رعایت نکردن انصاف تذکر داده شده و در سوره هود میفرماید: وای قوم من، پیمانه و ترازو را عادلانه [و منصفانه]کامل و تمام بدهید، و اجناس مردم را [هنگام خرید]کمشمارتر و کمارزشتر [از آنچه که هست]به حساب نیاورید و در زمین تبهکارانه فتنه و آشوب برپا نکنید. از این آیه برداشت میکنیم رعایتنکردن عدالت در ترازوی کسب و کار مردم و دادن جنس معیوب یا گرفتن سرمایه مردم و ندادن حق آنان و کمدادن آن پیامدهای شومی را به دنبال دارد که یکی از آنها ایجاد فتنه و آشوب در جامعه است؛ فتنه اقتصادی یا فتنهای که برای تخریب جامعه با بهانه قرار دادن خیانت در اقتصاد میتواند جامعه را به تباهی بکشاند، بنابراین امام رضا علیهالسلام میفرماید از رحمت خدا دور است، کسی که به برادر دینی خود خدعه و خیانت کند.
احادیث و روایات اهل بیت درباره انجام خدمات صلواتی یا کمک بدون انتظار پاداش دنیوی چیست؟
در مکتب نورانی اهل بیت علیهمالسلام، مال از فضل خداست و کسی که به مال این نگاه را داشته باشد نیازمندان را بدون هیچ چشمداشتی دستگیری میکند. در قرآن نیز اطعام و کمک به مسکین و یتیم و اسیر ذکر شده و اهلبیت علیهمالسلام، همان کسانی هستند که به درجه ایثار رسیدند و مسیر آنها انتقال مال به نیازمندان بود. خداوند متعال میفرماید: و غذا را در عین دوست داشتنش به مسکین و یتیم و اسیر انفاق میکنند.
این سیره برگرفته از عشق به خدا بوده، بنابراین در آیه بعد منشأ آن را عشق به خدا ذکر کرده و لذت هیچ چیزی را در قبال آن از خدا نمیخواهند. آنجا که میفرماید: ما شما را فقط برای خشنودی خدا اطعام میکنیم و انتظار هیچ پاداش و سپاسی را از شما نداریم. پس جامعه ما باید با تأسی به سیره اهل بیت علیهمالسلام ضمن تقویت روحیه سخاوت در جهت کمک خالصانه قدم بردارند، چراکه خدای متعال پاداش آن را در دنیا با عزیز شدن افراد و برکت مال همراه کرده است.
اهل بیت چه توصیهای درباره همدلی و صبر جمعی در شرایط بحران و مشکلات اقتصادی داشتهاند؟
در سوره آلعمران خدای متعال همگان را به چهار صفت برای عاقبتبخیری یک جامعه سفارش کرده که یکی از این سفارشها دعوت به صبر جمعی است که همدیگر را به صبر به یکدیگر سفارش کرده است. در سوره عصر نیز به تواصی به صبر دعوت کرده که این همان صبر جمعی است. از طرفی همین فرهنگ قرآنی را اهل بیت علیهم السلام سفارش کردهاند. مصادیقی از جمله توصیه شرکت در تعزیت و تسلیت به مصیبتزدگان و نشان دادن خود به آنان جهت آرامبخشی به آنان، سرکشی از مریض یا مصیبتزدگان در منزل یا مکان بستری جهت کمک به آنان، صبر در اذیت و آزار کسی که انسان را اذیت میکند یا ارتباط با اقوام و خویشان در صورتی که آنان به هر دلیلی ارتباط خود را قطع کردهاند، همه اینها از مصادیق مهم صبر جمعی است.
آیا در سیره اهل بیت نمونههایی از سازماندهی یا تشویق گروههای کمکرسان به فقرا و بیکاران دیده میشود؟
در زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام وجود نورانی حضرت پرچمدار کمکرسانی و تشویق مردم به کمک به نیازمندان بود. او هم خود به فقرا کمک میکرد و هم دیگران را به این کار تشویق میکردند. این سیره مورد سفارش اهل بیت علیهمالسلام بوده است. بهطور مثال امام صادق علیهالسلام با اشاره به این پیوندها، مسلمانان را، چون اعضای یک پیکر معرفی میکنند و میفرمایند: مؤمن برادر مؤمن است، مانند یک پیکری که هرگاه عضوی از آن دردمند شود، اعضای دیگر نیز احساس درد میکنند و روحهای آنها نیز از یک روح است. یقیناً اهل بیت علیهمالسلام اصحاب خود را در این راه نورانی تشویق و ترغیب کردهاند، چراکه سیره قرآن همان سیره اهل بیت (ع) است که همگان را به تعاون و همکاری دعوت کرده است. بنابراین میفرماید یکدیگر را در انجام کارهای خیر و پرهیزکاری یاری کنند.
از نگاه اهل بیت، چگونه باید به افرادی که به دلیل شرایط اقتصادی بیکار شدهاند، کمک کرد؟
در فرهنگ اهل بیت علیهمالسلام بیکاری مورد مذمت قرار گرفته، بهطور مثال امام صادق علیهالسلام میفرماید: در طلب روزی و نیازهای زندگی تنبلی نکنید، چراکه پدران و نیاکان ما به دنبال آن میدویدند و آن را طلب میکردند. وقتی سیره اهل بیت (ع) تشویق به کار است و بیکاری را مورد مذمت قرار میدهند، یقیناً برای جلوگیری از بیکاری که مفاسد زیادی دربر دارد برنامه دارند، از جمله این بود که آنان به شغل و حرفه تشویق میکردند. مثلاً شخصی به پیامبر رجوع کرده و اظهار نیاز کرد. حضرت دستور دادند به شغل جمعآوری هیزم که آن زمان مورد نیاز مردم بوده روی آورد و آن را بفروشد و معاش خود را تهیه کند. به تعبیر معروف امروز مردم را در مسائل اقتصادی به ماهیگیری به جای طلب ماهی دعوت میکردند، اما از آنجایی که شاید برای بعضی شرایط کار در جامعه فراهم نبود آنان را مساعدت میکردند تا کمکم زمینه بینیازی و استقلال آنان فراهم شود. البته غافل نشویم که حاکمیت در هر زمانی وظیفه دارد مردم را در یاد دادن شغل و ایجاد زمینه اشتغال و همچنین کمک کردن به نیازمندان کمک کند. مثل استفاده از ظرفیتهای گروههای جهادی و مردمی در کمکرسانی به این افراد که البته در زمان اهل بیت (ع) نیز در قالب دیگری وجود داشته است.
اهل بیت چه ارتباطی بین نیکوکاری، آرامش اجتماعی و عبور از بحرانها بیان کردهاند؟
سیره اهل بیت (ع) در دعاها و احادیث آنان در مورد عبور از بحرانها و ایجاد آرامش اجتماعی به ما رسیده است مثلاً در قسمتی از صلوات شعبانیه آمده است روزیام کن که مواسات کنم با فقیران که رزقشان تنگ نمودی به وسعتی که از فضل و کرمت به من عطا کردی تا عدالت تو را منتشر گردانم.
بنابراین الگوی مواسات و همدل کردن مردم در کمک به نیازمندان حرکت در مسیر عدالت در جامعه است که وقتی در جامعه عدالت محقق شود یقیناً آرامش حاکم خواهد شد و این همدلی و مساوات میتواند زمینه عدالت را فراهم کند.
