هیچ جنگی در دنیا همیشگی نبوده و هیچ متجاوزی نتوانسته به مدت طولانی در منطقهای باقی بماند. بر همین اساس، حملات امریکایی-صهیونیستی به ایران هم با ضعیف شدن متجاوزان به پایان میرسد و دفاعمقدس سوم با سربلندی ایرانیان به سمت سازندگی میرود، اما بازسازی پس از یک دوره بحران گسترده، صرفاً به معنای ترمیم خرابیها نیست، بلکه فرصتی تاریخی برای بازاندیشی در الگوی توسعه و بازطراحی زیرساختهاست. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که موفقترین برنامههای بازسازی آنهایی بودهاند که به جای بازگشت به وضعیت پیشین، مسیر تازهای برای رشد اقتصادی، ارتقای بهرهوری و استفاده از مزیتهای جغرافیایی و انسانی گشودهاند. بر همین اساس، در کشوری با تنوع اقلیمی و اقتصادی گسترده مانند ایران، چنین بازسازیهایی تنها زمانی موفق خواهد بود که مبتنی بر ظرفیتهای متفاوت استانها و مناطق طراحی شود.
نخستین اولویت در هر برنامه بازسازی، زیرساختهای پایهای است. شبکه حملونقل کارآمد (شامل راهآهن، جادههای ترانزیتی و بنادر) ستون فقرات توسعه اقتصادی محسوب میشود. اتصال مؤثر استانهای تولیدکننده به بازارهای داخلی و خارجی، هزینه مبادله را کاهش میدهد و امکان شکلگیری زنجیرههای ارزش را فراهم میکند. در کنار آن، زیرساختهای انرژی (از برق و گاز گرفته تا انرژیهای تجدیدپذیر) نقش تعیینکنندهای در شکلگیری صنایع جدید دارند. بسیاری از مناطق ایران (بهویژه در نوار مرکزی و جنوبی) از تابش خورشیدی قابل توجهی برخوردارند که میتواند مبنای توسعه نیروگاههای خورشیدی و صنایع وابسته قرار گیرد.
در گام بعد، بازسازی باید با نگاه منطقهمحور طراحی شود. استانهای شمالی با اقلیم مرطوب و خاک حاصلخیز، ظرفیت بالایی برای کشاورزی پیشرفته، صنایع غذایی و زنجیرههای فرآوری محصولات دارند. توسعه فناوریهای نوین کشاورزی، مدیریت منابع آب و ایجاد صنایع تبدیلی میتواند ارزش افزوده این مناطق را چند برابر کند. در مقابل، استانهای غربی (که ترکیبی از کشاورزی، دامداری و ظرفیتهای گردشگری طبیعی دارند) میتوانند با تقویت زیرساختهای گردشگری، صنایع دستی و صنایع کوچک محلی به قطب اقتصاد بومی تبدیل شوند.
مناطق مرکزی ایران نیز با وجود محدودیتهای آبی، از ظرفیتهای مهم صنعتی و معدنی برخوردارند. توسعه فناوریهای بهرهوری آب، بازچرخانی صنعتی و استفاده از انرژی خورشیدی میتواند به پایداری این مناطق کمک کند. بسیاری از معادن فلزی و غیرفلزی در این مناطق قرار دارند و اگر زنجیره فرآوری مواد معدنی در همان مناطق تکمیل شود، علاوه بر جلوگیری از خامفروشی، اشتغال پایدار نیز ایجاد خواهد شد.
در جنوب کشور، مزیتهای انرژی و دسترسی به دریا اهمیت راهبردی دارد. بازسازی خرابیهای بهجا مانده از حملات اخیر در کنار توسعه صنایع پتروشیمی، پالایشگاهی، لجستیک دریایی و صنایع وابسته به تجارت بینالمللی، این مناطق را به موتور محرک اقتصاد تبدیل خواهد کرد. همچنین اقتصاد دریا محور (از شیلات و آبزیپروری گرفته تا گردشگری ساحلی) از دیگر حوزههایی است که در بسیاری از کشورهای ساحلی سهم مهمی در تولید ناخالص داخلی دارد و در این مناطق نیز باید توسعه یابد، اما زیرساخت فیزیکی تنها بخشی از معادله است. سرمایه انسانی و مشارکت اجتماعی نقش تعیینکنندهای در موفقیت برنامههای بازسازی دارد. جامعه ایران دارای نیروی انسانی تحصیلکرده و متخصص در حوزههای مختلف مهندسی، پزشکی، علوم پایه، فناوری اطلاعات و مدیریت است. زنان و مردان متخصص در دانشگاهها، شرکتها و کارگاهها میتوانند نیروی اصلی پیشبرد پروژههای بازسازی و توسعه باشند. تجربه تاریخی نیز نشان داده که در دورههای دشوار، مشارکت اجتماعی و همبستگی ملی میتواند سرعت بازسازی را چند برابر کند.
در این میان، نقش کارآفرینان و بخش خصوصی بسیار کلیدی است. کارآفرینان معمولاً سریعتر از ساختارهای اداری میتوانند فرصتهای اقتصادی را شناسایی کرده و به پروژههای مولد تبدیل کنند. به همین دلیل، تسهیل محیط کسبوکار و کاهش پیچیدگیهای اداری از مهمترین الزامات مرحله بازسازی است. مقرراتزدایی هدفمند، شفافیت در فرآیند صدور مجوزها و حمایت از سرمایهگذاریهای مولد از جمله نیازها برای هموارتر کردن مسیر فعالیتهای اقتصادی به شمار میآیند. آنچه در این میان مهم است، مدیریت توسعه است که باید از الگوی صرفاً متمرکز فاصله بگیرد و به سمت حکمرانی مشارکتی حرکت کند. مدیران و برنامهریزان اگر بخواهند برنامههای بازسازی موفقی اجرا کنند، لازم است ارتباط مستقیمتری با فعالان اقتصادی، متخصصان محلی و جامعه مدنی داشته باشند. شناخت دقیق ظرفیتهای هر منطقه اغلب در سطح محلی بهتر شکل میگیرد و مشارکت ذینفعان در این راه کیفیت تصمیمگیری را افزایش میدهد. با تمام این تفاسیر، بازسازی موفق زمانی محقق میشود که سه عنصر زیرساختهای مدرن، اقتصاد منطقهمحور و مشارکت فعال مردم در کنار هم قرار بگیرند. اگر برنامههای توسعه با نگاه بلندمدت، استفاده از مزیتهای طبیعی و تکیه بر توان نیروی انسانی طراحی شوند، مرحله بازسازی میتواند به نقطه آغاز جهشی بزرگ در مسیر توسعه پایدار تبدیل شود؛ جهشی که نهتنها خرابیها را جبران میکند، بلکه بنیان اقتصادی و اجتماعی قدرتمندتری برای آینده میسازد.
