خراسان جنوبی در سالهای اخیر آرامآرام در حال تبدیل شدن به یکی از کانونهای نوظهور گردشگری ایران است؛ استانی که اگرچه در ذهن عمومی با خشکی، کمآبی و فاصله از مرکز تعریف میشود، اما دقیقتر که نگاه کنیم، مجموعهای از ظرفیتهای کمنظیر طبیعی، فرهنگی و کشاورزی را در خود جای داده که میتواند الگوی متفاوتی از گردشگری پایدار را رقم بزند. در این میان، «گردشگری کشاورزی» یکی از مغفولماندهترین، اما راهبردیترین ظرفیتهای استان است؛ ظرفیتی که میتواند هم به تنوعبخشی اقتصاد محلی کمک کند و هم پیوندی پایدار میان تولید، فرهنگ و سفر برقرار سازد.
کشاورزی خراسان جنوبی مبتنی بر محصولاتی شکل گرفته که در اقلیم خشک و نیمهخشک نهتنها دوام آوردهاند، بلکه به مزیت رقابتی تبدیل شدهاند. زرشک، زعفران، عناب، انار و گیاهان دارویی، صرفاً محصولات کشاورزی نیستند؛ هرکدام روایت، آیین کاشت و برداشت، شیوه زیست و دانش بومی خاص خود را دارند. همین ویژگیها، بستر اصلی گردشگری کشاورزی را شکل میدهد؛ گردشگریای که بهجای مصرف صرف منابع، بر تجربه، روایت و مشارکت گردشگر در فرایند تولید استوار است. تجربه حضور در باغهای زرشک در فصل برداشت، مشارکت در چیدن عناب، آشنایی با فرآوری سنتی زعفران یا مشاهده قناتها و شیوههای تاریخی مدیریت آب میتواند برای گردشگران داخلی و خارجی جذابیتی فراتر از گردشگری متعارف ایجاد کند.
مزیت مهم خراسان جنوبی در این حوزه، «اصالت» است. برخلاف برخی مقاصد گردشگری که تجربهها بهصورت مصنوعی بازتولید میشود، در این استان هنوز کشاورزی زنده، فعال و بخشی از زندگی روزمره مردم است. همین واقعیت، امکان توسعه گردشگری کشاورزی را با کمترین مداخله و بیشترین اصالت فراهم میکند. از سوی دیگر، پراکندگی روستاها، سکونتگاههای بومی و تنوع اقلیمی این امکان را میدهد که گردشگری کشاورزی بهصورت شبکهای و منطقهای توسعه یابد و تمرکز صرف بر یک نقطه شکل نگیرد.
با این حال، اگر قرار است گردشگری کشاورزی در خراسان جنوبی از یک ایده جذاب به یک جریان اقتصادی پایدار تبدیل شود، نیازمند تصمیمهای روشن و اقدامهای ساختاری است. نخستین گام، به رسمیت شناختن گردشگری کشاورزی بهعنوان یک بخش مکمل اقتصاد کشاورزی است، نه فعالیتی حاشیهای. این رویکرد باید در سیاستگذاریهای استانی، برنامههای توسعه روستایی و تخصیص منابع مالی بازتاب پیدا کند. بدون حمایت هدفمند، کشاورز توان ورود به عرصه گردشگری را نخواهد داشت.
گام دوم، آموزش و توانمندسازی بهرهبرداران محلی است. گردشگری کشاورزی بدون آموزش در حوزه میزبانی، روایتگری، بازاریابی و حفظ استانداردها به تجربهای پراکنده و ناپایدار تبدیل میشود. کشاورز باید بداند چگونه مزرعه خود را به یک مقصد تجربهمحور تبدیل کند، بدون آنکه به تولید اصلی آسیب وارد شود. در کنار آن، ایجاد زیرساختهای حداقلی مانند مسیر دسترسی، اقامت بومگردی، خدمات بهداشتی و اطلاعرسانی شرط لازم برای جذب گردشگر است.
نکته کلیدی دیگر، برندسازی استانی است. خراسان جنوبی میتواند گردشگری کشاورزی خود را بر محور محصولات خاص در اقلیم خاص تعریف کند؛ برندی که همزمان روایت مقاومت، سازگاری و کیفیت را منتقل میکند. پیوند میان جشنوارههای محصولمحور، تورهای تخصصی کشاورزی و بازارچههای محلی میتواند زنجیرهای از تجربه، خرید و ماندگاری گردشگر ایجاد کند. گردشگری کشاورزی در خراسان جنوبی فرصتی است برای عبور از نگاه تکبعدی به کشاورزی و گردشگری که اگر با برنامهریزی، مشارکت جوامع محلی و نگاه بلندمدت همراه شود، هم کشاورزی استان را اقتصادیتر خواهد کرد و هم خراسان جنوبی را به مقصدی متفاوت و ماندگار در نقشه گردشگری کشور تبدیل میکند.
