جوان آنلاین: پرچمها روی پنجرهها و سردر مغازهها نصب شدهاند و خیابانها رنگ و بوی دهه فجر میدهد. من که خانهام در محدوده میدان آزادی است، در این ایام هر صبح با منظرهای متفاوت از روزهای دیگر روبهرو میشوم. این خیابان هر روز پر از رفتوآمد مردم است، اما این رفتوآمدها در ۱۰ روز از میانههای پرچم سه رنگ کشور عزیزمان رقم میخورد. صدای زنگ مدرسهها که با آغاز دهه فجر در گوش شهر و خیابانها میپیچد و صدای موسیقیهای خاص این روزها و سرود ملی که از دیگر بلندگوهای محله به گوش میرسد، غرور ملیمان را دوچندان میکند. دانشآموزان در حیاط مدرسه با زمزمه این سرودها و با شوق پرچم کشورشان را تکان میدهند.
حوالی ساعت ۷ صبح برای رساندن پسرم به مدرسه سوار ماشین شدم. نزدیک مدرسه ماشین را پارک کردم و در مسیر هممدرسهایاش را دیدم که روی کولهاش چند پیکسل سنجاق کرده بود. یکی نماد پرچم و دیگری تصویر رهبر و چند پیکسل هم از تصاویر زمان انقلاب. وقتی درباره نصب این پیکسلها سؤال کردم گفت ایده مدرسه بوده تا در این ایام این پیکسلها روی کولهپشتیهایمان نصب شود. بعد از حال و هوای این روزها پرسیدم که گفت: این ایام به خصوص راهپیمایی ۲۲ بهمن را دوست دارد، به خاطر حال و هوای جمعیاش. مادرش که او را در مسیر مدرسه همراهی میکرد لبخندی زد و او هم گفت دلش میخواهد فرزندش کنار شوق شرکت در این مراسمات بیشتر این روزها را درک کند و از اهمیت این روزها و ایام بداند.
شواهد خیابان و کوچه ها، مساجد و محلهها و مدرسه گواه آن است که ایام دهه فجر، امید و شور خود را در بین مردم به خصوص نوجوانان و جوانان نگه داشته است، اما همکلامیام با آن مادر و پسر یک پرسش در ذهنم شکل داد و شد مقدمه تنظیم یک گزارش و اینکه چگونه ارزشها و دستاوردهای انقلاب را به نسل جدید منتقل کنیم؟ ایام دهه فجر و یومالله ۲۲بهمن چه نسبتی با زندگی واقعی نوجوانان دارد؟ این پرسش وقتی جدیتر شد که یاد تجربههای همین چند هفته گذشته افتادم؛ آشوبهای تهران و دیگر شهرهای کشور؛ اتفاقاتی که اهمیت مفاهیم درستی مانند امنیت، مسئولیت اجتماعی و دیانت را بیشتر از همیشه یادآوری میکند و اینکه انتقال ارزشها چقدر میتواند نسل نو را در برابر این تکانهها مقاوم کند و اگر نه، کجای مسیر نیاز به بازنگری دارد؟
تجربهای که باید لمس شود
برای بسیاری از نوجوانان و جوانان، ۲۲بهمن قبل از اینکه یک مفهوم تاریخی یا سیاسی باشد، یک تجربه اجتماعی است. نوجوانی میگوید: «ایام دهه فجر و راهپیمایی ۲۲ بهمن حس خوبی دارد، انگار همه با هم هستیم، ولی راستش دقیق نمیدانم انقلاب چه تأثیری روی زندگی من گذاشته است.» دوستش گفت: «در مدرسه زیاد درباره انقلاب شنیدهایم، اما بیشتر حفظی بوده، کمتر کسی آن را برایمان به خوبی تشریح کرده و پرسیده نظر خودمان چیست.» در ادامه این گفتوگوها که در همان مسیر به مدرسه و برگشت آن رقم خورد، این بار حوالی دانشگاه شریف از چند دانشآموز نوجوان که در یک گعده دوستانه کنار هم نشسته بودند خواستم همکلام شوند. در این گفتوگو به اتفاقات اخیر اشاره شد و یکی از آنها گفت: «در آن آشوبها امنیت بیشتر درک شد؛ کلمهای که تا امروز کسی برای ما به زبان ساده توضیح نداده بود. ما نسل جدید انقلاب دنبال چنین مفاهیم و معناهایی هستیم.»
این پاسخ نوجوانان و جوانانی است که امروز با شبکههای اجتماعی و روایتهای متناقض روبهرو هستند، پس اگر ارزشها فقط در قالب شعار گفته شوند، گفتههایمان توان رقابت با این روایتها را ندارند. نوجوانی میگفت: «دوست دارم کسی که خودش با این مفاهیم زندگی کرده، انقلاب را تعریف کند و بگوید چرا باید از آن دفاع کرد.»
«خانواده» مهمترین محل یادگیری
بخش مهمی از انتقال ارزشها در خانه اتفاق میافتد؛ همان کانونی که برای هر بُعد از تربیت فرزند مهمترین است؛ جایی که گفتوگو، رفتار روزمره و سبک زندگی بیشتر از هر سخنرانی دیگر اثرگذار است. با این حال، بسیاری از والدین گفتوگو درباره انقلاب با فرزندانشان را جدی نمیگیرند. از مادر یکی از دانشآموزان در این باره سؤال کردم که گفت: «میترسم حرف بزنم، شعاری شود و بچهام پس بزند!» پدری هم گفت: «فکر میکردم این وظیفه مدرسه و تلویزیون است که این کار را انجام دهند.»
این سکوتها، اما در روزهای نا آرام، بیشتر خودش را نشان داد. زن جوانی که مادر دو فرزند ۱۰ و ۱۲ ساله بود، میگوید: «وقتی اخبار آشوبها را دیدیم، پسرم کلی سؤال داشت درباره امنیت، درست و غلطها. تازه فهمیدم چقدر کم حرف زدهایم.»
پدری که خودش هم معلم بود، گفت: «خانواده در این لحظات به خط مقدم تربیت تبدیل میشود؛ جایی که اگر ارزشها قبلاً به زبان ساده و واقعی منتقل میشد فرزندانمان در بحرانهایی اینچنینی کمتر سردرگم میشوند.»
بعد از گفتوگو با والدین یاد یکی از کارشناسانی افتادم که میگفت: اگر خانواده نقش رسانهای خود را جدی نگیرد، روایتهای دیگر، حتی نادرست، جای آن را میگیرند، اما باید بلد باشیم و بدانیم و دقت کنیم «انتقال ارزشها در خانه یعنی توضیح چرایی ها، شنیدن پرسشها و پذیرفتن تردیدها، نه فقط تکرار شعارها.»
برنامهها کافی نیستند
نخواستم گزارش یکسویه باشد. سراغ چند معلم و مربی رفتم، آنها هم دغدغه انتقال ارزشها را داشتند و منتقد روشها. یکی از آنها گفت: «برنامهها هر سال شبیه هم است. مسابقه، سرود، بنر و سخنرانی». معلم دیگری گفت: «دانشآموز امروز سؤال دارد و اگر فرصت پرسش پیدا نکند ارتباطش قطع میشود. از این قطع ارتباط باید ترسید. بدانیم تهدید بزرگی است.»
معلمی هم با اشاره به ناآرامیهای اخیر میگوید: «بعد از آشوبها بود که دقایقی از کلاس را با دانشآموزان گفتوگو کردم. وقتی اجازه دادم بچهها حرف بزنند، متوجه شدم دغدغه امنیت و آرامش جامعه را دارند. همان جا بود که از ارزشهایی حرف زدم که پاسخگوی این دغدغهها باشد. این تجربهها نشان میدهد انتقال ارزشها زمانی اثر دارد که نوجوان حس کند شنیده میشود و نقش دارد.» یک فعال فرهنگی در مدرسه پسرانه گفت: «باید قبول کنیم قالبهای سنتی دیگر جواب نمیدهد. استفاده از روایتهای واقعی مردم و تجربهها آنها که با آن زندگی کردهاند، پیوند میان انقلاب، دین و زندگی روزمره را ملموس میکند.»
وقتی زندگی را لمس میکنیم
این حرفها نشان داد برای والدین، امنیت و ثبات اجتماعی از مهمترین دستاورد است. وقتی مادری میگوید: با وجود همه سختیها، وقتی بچهام با خیال راحت به مدرسه میرود برایم ارزشمند است و نوجوانی هم از فرصت تحصیل و پیشرفت علمی صحبت میکند و میگوید دوست دارد در همین کشور ادامه تحصیل دهد، کنار او معلمش میگوید اینکه میتوانیم روی پای خودمان بایستیم، کماهمیت نیست. همه مهر تأییدی است بر دستاوردهای مهم انقلاب که در روزهای آشوب، بیشتر خودشان را نشان دادند؛ روایتهایی که با تلاش بیشتر برای انتقال به نسلهای چهارم و پنجم انقلاب میتوانند پیوندی میان تجربه و مفاهیم کلان انقلاب ایجاد کنند.
مقاومت اجتماعی با عمل به ارزشها
در روزهای آشوب از سوی اغتشاشگران فیلم کوتاهی را در یکی از شبکههای اجتماعی دیدم که در آن فیلم چند جوان به صورت داوطلبانه در یکی از خیابانهای شلوغ در حالی که صداها در هم تنیده شده بود و دود سیاهی از آتش زدن لاستیک، هوا را سنگین کرده بود و مردم به ویژه کاسبان از نگرانی کرکرهها را پایین کشیده بودند، با صدای بلند رهگذران را به مسیری امن راهنمایی میکردند. در بین مردم عادی، پیرمردی داد میزد و میگفت خدا حفظتون کنه که داوطلبانه وارد میدان شدهاید. یکی از آنها گفت: «نمیخواهیم به کسی آسیب برسد.»
این جمله آخر آن جوان و تلاش خیلیهای دیگر شبیه او، نشانه سالها تربیت و شکل گیری حس مسئولیت اجتماعی است؛ جوانهایی که بیادعا، برای حفظ جان و مال مردم، کنار مأموران امنیتی ایستادند، نه برای دیده شدن، نه برای اسم و رسم، بلکه فقط از سر وظیفه و وجدان درونی. همین رفتارها در ذات خود، معنای عینی انتقال ارزشهاست. ایثار، دفاع از مظلوم، حفظ امنیت و مسئولیت پذیری. این صحنهها نشان میدهد حرف زدن از ارزشها در خانه و به زبان مادری، کاری بی اثر نبوده و ردّ خودش را در عمل گذاشته است. شاید بعضیها بگویند اینها هیجانات جوانی و نوجوانی است، اما واقعیت چیز دیگری است. چنین تصمیمهایی محصول هیجان لحظهای نیست. جوانی که در بزنگاه، انتخاب درست میکند، پیشتر این مفاهیم را در خانه، مدرسه و تجربههای اجتماعی لمس کرده است. انتقال درست انقلاب و دین، در معنای واقعی، یعنی شکلگیری رفتار مسئولانه در موقعیت واقعی؛ جایی که پای تصمیم، عمل و هزینه دادن در میان است.
ایامی که بهترین فرصت برای گفتوگوست
ایام سالگرد انقلاب برای بسیاری از خانوادهها، به یک مراسم سالانه تبدیل شده است آن هم به صورت حضوری کوتاه، بدون گفتوگوی عمیق بعد از انجام راهپیمایی. این در حالی است که ما بهترین روز را برای گفتوگو با فرزندانمان داریم. روایت تجربههای نسل قبل و شنیدن پرسشهای نسل جدید چراکه وقتی نوجوان یا جوانی بداند برای چه به خیابان آمده است، نگاهش قطعاً تغییر خواهد کرد.
پیوند این گفتوگوها با تجربههای امروز در جامعه، حتماً میتواند این ایام را از یک مناسبت تقویمی به نقطه پیوند نسلی تبدیل کند. در پایان باید گفت، انتقال ارزشها و دستاوردهای انقلاب به نسل جدید، بیش از هر چیز به شیوه درست گفتن و شنیدن نیاز دارد؛ به گفتوگوی صمیمی در خانواده، روشهای تازه و قابل فهم در مدرسه و فرصت دادن به نوجوانان برای مشارکت واقعی. این مسیر فقط با برگزاری به شکل مراسم شکل نمیگیرد. اتفاقات و ناآرامیهای اخیر تهران نشان داد جامعهای که ارزشهایش را درست و بموقع به نسل نو منتقل کرده باشد، در روزهای سخت، آرامتر و مقاومتر عمل میکند. جوانانی که در آن روزهای بحرانی، شجاعانه برای حفظ جان، مال و امنیت مردم ایستادند، نمونه روشن این انتقال درست هستند؛ جوانهایی که انقلاب و دیانت را فقط نشنیدند بلکه آن را در رفتارشان هم نشان دادند. ۲۲بهمن اگر به فرصتی برای شنیدن این روایتها و گفتوگوی صادقانه میان نسلها تبدیل شود، میتواند بیش از هر زمان دیگری به تقویت همدلی، همبستگی اجتماعی و مقاومت فرهنگی جامعه کمک کند.
