استانهای مرزی ایران، از سیستانو بلوچستان و خراسان جنوبی گرفته تا کردستان، کرمانشاه، آذربایجانغربی و خوزستان با وجود ظرفیتهای عظیم جغرافیایی، انسانی و تجاری، با رشد اقتصادی ملی کمتر از میانگین کشور روبهرو هستند. عقب ماندگیهایی که بخشی از آن را باید در واژه «راه» جستوجو کرد.
راهها فقط مسیر عبور خودروها نیستند؛ آنها شریانهای حیاتی اقتصاد، امنیت و امید اجتماعی هستند. در مناطق مرزی، اهمیت راهها چند برابر میشود زیرا این مناطق بهطور طبیعی دروازههای ارتباطی ایران با همسایگان به شمار میآیند. هر کیلومتر جاده استاندارد، هر پایانه مرزی مجهز و هر مسیر ریلی فعال، به معنای باز شدن یک فرصت جدید برای تجارت، اشتغال و ماندگاری جمعیت است.
توسعه بازارهای مرزی بدون شبکه حملونقل کارآمد عملاً غیرممکن است. بازارچههای مرزی که میتوانند کانون مبادلات خرد و کلان با کشورهای همسایه باشند، زمانی جان میگیرند که دسترسی آسان، ایمن و کمهزینه به آنها وجود داشته باشد. کشاورز، تولیدکننده محلی یا صنعتگر و تاجر خرد مرزنشین، وقتی میتواند محصول خود را به بازار عرضه کند که جادهای مطمئن برای رساندن کالا به مقصد داشته باشد. در غیر این صورت، هزینه حملونقل، سود اقتصادی را میبلعد و فعالیت اقتصادی را از صرفه میاندازد.
نقش راهها در اشتغالزایی استانهای مرزی نیز انکارناپذیر است. ساخت، نگهداری و بهرهبرداری از جادهها بهخودیخود فرصتهای شغلی مستقیم ایجاد میکند، اما اثر مهمتر، اشتغال غیرمستقیمی است که در پی رونق تجارت، گردشگری، خدمات و صنایع وابسته شکل میگیرد. تجربه بسیاری از مناطق مرزی کشور نشان داده است که با بهبود راههای دسترسی، مهاجرت معکوس آغاز میشود و جوانان بهجای ترک زادگاه خود، به دنبال کسبوکار محلی میروند.
از منظر امنیت اقتصادی و اجتماعی نیز راهها نقشی تعیینکننده دارند. مناطق مرزی محروم و دورافتاده، اگر به شبکههای ارتباطی ملی متصل نباشند، مستعد اقتصادهای غیررسمی و پرریسک میشوند. اما وقتی راههای استاندارد، حملونقل رسمی و تجارت قانونی تقویت شود، اقتصاد شفاف رشد میکند و امنیت پایدار شکل میگیرد. در واقع، جاده خوب، مکمل سیاستهای امنیتی و توسعهای است، نه جایگزین آنها.
راهها برای روستاهای استانهای مرزی، به منزله پل اتصال روستا به زندگی اقتصادی هستند. جاده مناسب امکان دسترسی روستاییان به بازار فروش محصولات کشاورزی و دامی، خدمات درمانی، آموزشی و اداری را فراهم میکند و هزینه و زمان مبادله را بهشدت کاهش میدهد. ضعف زیرساختهای جادهای، روستاها را به کانونهای انزوا و فقر پنهان تبدیل میکند. بنابراین، توسعه راههای روستایی بهویژه در مناطق مرزی، سرمایهگذاری مستقیم بر امنیت غذایی، عدالت منطقهای و آینده جمعیتی کشور است.
نباید از نقش راهها در پیوند استانهای مرزی با کریدورهای منطقهای و بینالمللی نیز غافل شد. ایران در قلب مسیرهای ترانزیتی شرق–غرب و شمال–جنوب قرار دارد. استانهای مرزی، اگر از زیرساخت مناسب برخوردار باشند، میتوانند از محل ترانزیت کالا، خدمات لجستیکی و صنایع پشتیبان، سهم قابل توجهی از درآمد ملی را به خود اختصاص دهند. این امر، توسعه متوازن منطقهای را از شعار به واقعیت نزدیک میکند.
«راه» امید میآورد؛ بازار میسازد؛ اشتغال ایجاد میکند و مرزها را از حاشیهنشینی به متن اقتصاد ملی بازمیگرداند. اگر قرار است مرزهای ایران بهجای خط فقر، خط فرصت باشند، مسیر آن بیتردید از دل جادهها میگذرد.
