حضرت امام (ره) از جهات زیادی سرآمد زمان خویش بود که به ویژگیها و خصائل منحصر به فردش باز میگشت. یکی از وجوه متمایز آن امام (ره) راه و روش مبارزه ایشان با استکبار جهانی و استبداد داخلی بود.
در شرایطی که شخصیتها و گروههای زیادی از شیوههای مبارزه مسلحانه و فعالیتهای چریکی استفاده میکردند، امام راحل که در بصیرت و دانایی هم بینظیر بود، عاقبت روش مسلحانه در برابر رژیمی تا بن دندان مسلح محتوم به شکست میدانست، لذا بر راه روشنگری و تبیین اصرار داشت و رمز و راز پیروزی زودرس و بقای بلندمدت انقلاب اسلامی میدانست، چنانکه در این راه مساعی زیادی به خرج داد و تا اواخر عمر مبارک خویش به تبیین و روشنگری پرداخت؛ لذا امام عظیمالشأن را نهتنها بنیانگذار و معمار بزرگ انقلاب اسلامی، بلکه باید ایشان را معمار جهاد تبیین و بنیانگذار روشهای نوین مبارزه و مجاهدت خواند. علاوه بر این تبیینگری حضرت امام (ره) نیز از ویژگیها و شاخصههای منحصر به فردی برخوردار است که از این لحاظ نیز آن بزرگوار را نهتنها از دیگران متفاوت، بلکه برتر میسازد. از اینرو، سبک و روشهای تبیینی حضرت امام (ره) میتواند الگویی مناسب برای همه جهادگران تبیین باشد.
روشهای تبیینی حضرت امام (ره)
الف) تبیین معنوی
تبیین به لحاظ نگرشی به دو گونه مادی و معنوی دستهبندی میشود. در تبیین مادی به علل مادی و عوامل ظاهری تشکیلدهنده یک رخداد و پدیده اشاره میشود تا مخاطب با اطلاع از علل و عوامل یک اتفاق یا مسئله نسبت به آن آگاه شود و تحلیل پیدا کند، اما در تبیین معنوی به علل فرامادی و فوق طبیعی اشاره شده و در این روش تلاش میشود مخاطب را متوجه نقش عوامل مهمتر، ماندگارتر و ریشهایتر نمایند. حضرت امام به عنوان یک عالم دینی که به لحاظ اعتقادی در اوج یقین قرار داشت، تلاش میکرد تا در تبیین وقایع مهم برای مردم مسلمان کشور، دست خدا و امدادهای غیبی را نشان دهد. تا هم انگیزهها را قویتر کند، هم به تلاشها جهت واقعی ببخشد و ضمن جلوگیری از غرور در پیروزیها، بر صبر و امید در سختیها و مشکلات بیفزاید، چنانکه در جریان آزادسازی خرمشهر فرمودند خدا خرمشهر را آزاد کرد.
ب)تبیین عقلی
در بیان استدلال و اقامه براهین برای تبیین دو روش عقلی و نقلی وجود دارد که حضرت امام (ره) از هر دو روش به وفور استفاده میفرمودند، چراکه هم به عنوان فقیهی کمنظیر، بر قرآن و روایات تبحر داشتند و هم در مقام فیلسوفی چیرهدست بر روشهای منطقی و براهین عقلی مسلط بودند؛ لذا اولین نوشته مبارزاتی خود را با آیه شریفه (قل انما اعظکم بواحده ان تقوموا لله مثنی و فرادا) شروع نموده و در طلیعه آخرین نوشته باقی مانده از ایشان نیز آمدهاست: (قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: انی تارک فیکم الثقلین کتابالله و عترتی اهل بیتی فانهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض.)
ج) تبیین اخلاقی
از جمله شاخصههای مهم تبیینگری حضرت امام (ره) پرهیز از بداخلاقی، دروغ و تهمت است. چون هدفش ترویج اخلاق و معنویت بود. افشاگری میکرد، اما آبروی کسی را نمیبرد. قاطعانه صحبت میکرد، اما بیانصافی نمیکرد. هیجان به مردم میداد، اما احساساتی نمیشد. دغدغه و نگرانی ایجاد میکرد، اما هراس تولید نمیکرد. به قیام و انقلاب دعوت میکرد، اما خواستار هرج و مرج نمیشد. قوانین طاغوت در ایران و برخی کشورهای اروپایی را قبول نداشت، اما همه را به رعایت قوانین دعوت میکرد.
د) تبیین تاریخی و تطبیقی
یکی از مؤثرترین روشهای تبیین و روشنگری استفاده از قیاس و تطبیق است که علت آن را باید در تأثیر سریع و قابلیت فهم بالای آن جستوجو کرد. حضرت امام (ره) هم از این روش در موارد زیادی بهره گرفتهاند. از جمله مصادیق جالبتوجه این روش میتوان به مورد زیر اشاره کرد که فرمودند:
این آقایانی که میگویند زمان شاه بهتر بود، آقای خامنهای را میگویند از شاه ظالمتر است! آقای خامنهای را میگویند که اموال این ملت را در داخل و خارج دارد میچاپد و بیشتر از زمان شاه ایشان دارد میچاپد! این مسئله را میگویند! میتوانند مقایسه کنند ما بین رئیسجمهور فعلی ما و رئیسجمهور قبل از ایشان با رؤسای جمهور تمام دنیا و با سلاطینی که به مال و جان مردم آن طور تعدی میکنند؟ مقایسه میشود کرد؟! من برای آنهایی که چشم و گوششان را هوای نفس بسته و مرضهای داخلی خودشان را نمیتوانند ببینند، این مطلب را میگویم، اگر میگویند اینطور است خوب، اعلام کنند. (صحیفهنور جلد ۱۶ صفحه ۹۱)
ه) تبیین معکوس
در این روش لازم است با طرح سؤالات و شبهاتی که دشمن مطرح میکند، پاسخ دادهشود و مخاطب را نسبت به پاسخ آن مطلع و آگاه ساخت. امام بزرگوار با بصیرت خاصی که داشتند، حتی به شبهاتی که هنوز دشمن مطرح نکردهبود هم پاسخ میدادند. از جمله آن که میفرمودند: در آینده ممکن است افرادی آگاهانه یا از روی ناآگاهی در میان مردم این مسئله را مطرح کنند که ثمره خونها، شهادتها و ایثارها چه شد! اینها یقیناً از عوالم غیب و از فلسفه شهادت بیخبرند و نمیدانند کسی که فقط برای رضای خدا به جهاد رفتهاست و سر در طبق اخلاص و بندگی نهادهاست، حوادث زمان به جاودانگی، بقا و جایگاه رفیع آن لطمهای وارد نمیسازد و ما برای درک کامل ارزش و راه شهیدانمان فاصله طولانی را باید بپیماییم و در گذر زمان و تاریخ انقلاب و آیندگان آن را جستوجو نماییم. مسلم است خون شهیدان، انقلاب و اسلام را بیمه کردهاست! خون شهیدان برای ابد درس مقاومت به جهانیان دادهاست و خدا میداند که راه و رسم شهادت کورشدنی نیست و این ملتها و آیندگان هستند که به راه شهیدان اقتدا خواهند نمود. (۲۹/۴/۶۷ صحیفهنور جلد ۲۰ صفحه۲۴۰)
ح)تبیین جهادی
تبیین مجاهدانه حداقل سه ویژگی دارد که عبارتند از:
۱) مقابله با دشمن: مهمترین شاخصه تبیین جهادی دشمنستیزی و مقابله با دشمن است. به عبارت روشنتر یا باید ناظر به خنثی کردن نقشههای دشمن باشد یا به یکی از شبهات جنگ نرم دشمن و عملیات روانی پاسخ دهد یا نسبت به نقش و چهره دشمن در یک رخداد روشنگری کند؛ لذا یکی از ویژگیهای تبیینگری حضرت امام (ره) تمرکز بر برنامهها، اهداف و عملیات روانی دشمنان اصلی بودهاست و خنثیسازی توطئهها و پاسخ به شبهات آنها را تکلیفی همگانی میدانست. چنانکه کراراً توصیه میفرمود: «همهتان مکلفید، مکلفیم به اینکه این تبلیغاتی که در خارج شده و دارد میشود و بعضی از این روزنامههای خارجی از آنها ارتزاق میکنند و بر ضد ملت ایران و بر وفق آقای محمدرضا خان چیز مینویسند، روشنگری کنید.» (۴/۹/۵۷ صحیفهنور جلد ۳ صفحه ۲۵۶)
۲) فرامکانی و فرازمانی: روشنگریهای حضرت امام (ره) به مکان خاصی هم محدود نمیشد. ایران و عراق، ترکیه و پاریس برایش فرقی نداشت. تبعید و حصر، زندان و بازداشت هم مانع کارش نمیشد. سفر و حضر برنمیداشت. کلاس و مسجد هر دو محل مناسبی برای تبیین بودند. داخل هواپیما هم کارش را میکرد. بهشت زهرا و تهران، مدرسه رفاه و حسینیه جماران یا قم و حوزه خیلی متفاوت نبود. مهم اجرای تکلیف تبیین و روشنگری بود که البته راسخانه اعتقاد داشت که این کار بعد از پیروزی انقلاب بسیار سختتر و دشوارتر از پیش از پیروزی انقلاب اسلامی است.
از نظر زمانی هم تبیینگری حضرت امام (ره) مستمر و بدون وقفه بود و به زمان خاصی منحصر نمیشد. روز و شب نمیشناخت، تعطیلی و غیرتعطیلی نمیدانست، جمعه و شنبه نداشت. مناسبت بردار نبود. از مناسبتهایی مانند محرم و عاشورا، شهادتها و ولادتها حداکثر بهره را میگرفت، اما گاهی بدون هیچ مناسبتی اقدام میکرد. شاید بیشترین وقتش را صرف تبیین میکرد. در حالی که برای ایراد بیانات و سخنرانیهای عمومی بیشترین وقت را صرف میکرد، زمان زیادی برای ملاقاتهای خصوصی و مصاحبههای رسمی و غیررسمی میگذاشت. حضرت امام (ه) برای تبیین، وقت که اقتضا میکرد، تکلیفش را ادا میکرد.
۳) هوشمندانه و خلاقانه: تبیینگری حضرت امام (ره) بسیار هوشمندانه بود، به گونهای که امکان سوءاستفاده به دشمن را نمیداد. انتقاد میکرد و ضعفها را میگفت، اما از نقش و تأثیر دشمن غافل نبود. وقتی شاه میخواست به بهانه حق رأی به زنان برهنگی را ترویج کند، موضوع قانون اساسی را مطرح کرد که میخواهند خلاف قانون عمل کنند. وقتی همه تحتتأثیر واقعه حمله رژیم بعث به کشورمان قرار داشتند و از بمباران تهران شگفتزده شدهبودند، فرمودند با یک جمله گنجشگی سنگی انداخته، همه را آرام میکرد.
تبیین حضرت امام (ره) به ابزار خاصی منحصر نمیشد و برای روشنگری از همه امکانات و ابزارها استفاده میکرد. هم سخنرانی میکرد و از تریبونهای شفاهی بهره میگرفت و هم قلم برمی داشت و از رسانههای مکتوب استفاده میکرد. در رسانههای شنیداری و دیداری، صدا و سیما خواه داخلی و ایرانی خواه خارجی و بینالمللی بهر میگرفت. هم شعر میگفت و هم کتاب مینوشت. برای بیان واقعیتها هم نامه مینوشت و هم پاسخ نامههای فراوانی را میداد. بیانیههای زیادی را در این رابطه مینوشت و پیامهای بسیاری را منتشر میکرد. آنگاه که محدودیت داشت از نوار و پیغامهای شفاهی بهره میگرفت. برای اتمامحجت از تلگراف حتی برای شاه و نخست وزیران هم دریغ نداشت. هم افراد زیادی را به حضور میپذیرفت و هم با شخصیتهای بسیاری ملاقات میکرد. دیدارهای عمومی بسیاری داشت که به افاضه بیان میپرداخت و هم دیدارها داشت که فقط به مردم دلگرمی میبخشید. هم در کلاس درس سخن میگفت و هم در مساجد. برای آگاهیبخشی به عوام و خواص از هر امکانی بهره میگرفت. هم تماس تلفنی برقرار میکرد و هم سفیر اعزام میداشت. هم آرام و درگوشی نصیحت میکرد و فریاد میزد و خروش بر میآورد.
