سمنان از جمله استانهایی به شمار میآید که از نظر وضعیت آبی، در شرایط خوبی قرار ندارد. با اینکه مسئولان سازمان جهاد کشاورزی استان از تدوین برنامه مقابله با خشکسالی خبر میدهند، اما باید بدانیم اگر اقدامی جهادی و سریع صورت نگیرد، احتمال آسیب دیدن کشاورزی در این منطقه از ایران وجود دارد. زیرا ناهماهنگی در دیدگاههای فعالان این عرصه و حتی کارشناسان وجود دارد که موجب شده طی ۳۰ سال گذشته در مجموع زراعت استان از ۱۱۲ هزار هکتار به ۶۸ هزار هکتار کاهش و باغها از ۱۱ هزار به ۶۳ هزار هکتار افزایش یابد.
چند روز پیش بود که معاون برنامهریزی و امور اقتصادی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان از تدوین برنامه مقابله با خشکسالی در این استان خبر داد. خدابخش عرب با بیان اینکه یکی از برنامههای دولت سیزدهم رشد اقتصادی است و در همین رابطه نخستین دستگاهی که برنامههایش برای ارتقا را با جوانب ویژه و فنی به استانداری سمنان ارائه کرده سازمان جهاد کشاورزی استان است، میگوید: «بخش کشاورزی بسیار حساس و گسترده است به ویژه که در چند سال اخیر میزان نزولات جوی نیز بسیار کاهش یافته و این موضوع سبب بروز فشار زیادی به بخش کشاورزی شده است.»
وی از افزایش توسعه سرمایهگذاری در بخش کشاورزی سمنان خبر داده و ادامه میدهد: «سرمایهگذاری از ۷۰ میلیارد تومان به ۴۵۰میلیارد تومان افزایش یافته، اما با کاهش بارشها بخش زیادی از اراضی کشاورزی و به تبع آن درآمد کشاورزان به شدت پایین آمده است.»
به گفته این مسئول، مدیریت این حوزه بسیار کار سنگینی است چراکه تأمین امنیت غذایی به عهده این بخش قرار دارد. وی با بیان اینکه بخش کشاورزی بسیار حساس و پیچیده است و با مردم زیادی سر و کار دارد میگوید: «بعد از آموزش و پرورش بخش کشاورزی بخش گستردهای است که رضایتمندی در آن، رضایت مردم را نیز به دنبال دارد. با این حال رشد اقتصادی حدود ۹ درصدی در سمنان هدفگذاری شده و سازمان جهاد کشاورزی نخستین برنامه را در این زمینه به استانداری سمنان ارائه کرده است.»
اولویت، توسعه کشاورزی نوین است
تولید و تأمین مواد غذایی برای هر کشوری امنیت به همراه دارد. موضوعی که در دنیای حاضر بسیار مورد توجه بوده و دولتها سعی میکنند با حمایت از صنعت کشاورزی خود، علاوه بر تضمین امنیت غذایی شهروندانشان، نیمنگاهی هم به صادرات محصولات داشته باشند. آنطور که معاون وزیر جهاد کشاورزی عنوان کرده، دوسوم تولیدات حوزه جهاد کشاورزی کشور، در بخش زراعت است و این موضوع نشان از اهمیت تأمین و امنیت غذایی کشور دارد. علیرضا مهاجر با بیان اینکه ترویج و توسعه کیفی بخش زراعت از جمله سیاستهای وزارت جهاد است، میگوید: «خوراک دام سهم ۴۰ درصد از تولیدات زراعی کشورمان را به خود اختصاص داده است.» وی با اشاره به اینکه توجه ویژه به تأمین خوراک دام به واسطه تأمین امنیت غذایی کشور از جمله راهبردهای وزارتخانه است، ادامه میدهد: «یکی از مهمترین راهبردهای ما در تأمین نیاز غذایی کشور، بهینهسازی مصرف آب در بخش زراعت محسوب میشود.»
نکته حائز اهمیت این است که خشکسالیهای اخیر، دشواریهای زیادی برای کشاورزی و زراعت استانها به وجود آورده و این موضوع در درازمدت میتواند صدمات غیر قابل جبرانی به این حوزه وارد کند. اما آنطور که وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده، با همراهی وزارت نیرو در حال اقدام برای کاهش مخاطرات خشکسالی و بهینهسازی مصرف آب در بخشهای مختلف کشاورزی هستند که میتواند نویدبخش روزهای خوشی برای کشاورزی باشد. در همین راستا معاون وزیر جهاد کشاورزی با بیان اینکه ۸۵ درصد از اعتبارات این وزارتخانه برای توسعه کشاورزی نوین مصرف میشود که نشان میدهد این بخش از جمله اولویتهای مهم است، میگوید: «وقتی کشور سالها درگیر خشکسالی است، باید با آیندهنگری نسبت به تغییر شرایط برنامهریزی کنیم و این اقدامات در راستای همین برنامهریزیها صورت میگیرد.»
تغییر نوع زراعت، آفت سمنان
مشکل سمنان این است که وضعیت آبخوانهایش اصلاً مناسب نیست. در آبخوان جنوب شاهرود هرچه به سمت غرب حرکت شود، سالانه ۹۰ سانتیمتر از سطح آبهای زیرزمینی کاهش مییابد. در آبخوان گرمسار نیز در جنوب این شهر افت شدید منابع آبهای زیرزمینی به یک و نیم متر در سال میرسد و این شرایط به شدت خطرناک است. در میامی منطقهای وجود ندارد که افت منابع آبی زیرزمینی آن صفر باشد بلکه بین ۱۰ سانتیمتر تا حدود ۲ متر متغیر است، اما در مناطق غربی بسیار خطرناک میشود بنابراین اگر کسی در غرب میامی برای توسعه باغها سرمایهگذاری کند، عقلانی نیست. در مناطق شرقی و مرکزی دامغان نیز منابع آبی در حال کاهش است و در جنوب با وجود اینکه با کاهش کمتری روبهرو است، کیفیت آب به شدت کم میشود به گونهای که طی ۱۰ سال آینده در دامغان به جز پسته محصول دیگری رشد نمیکند. طی سه دهه اخیر مجموع زراعت از ۱۱۲ هزار هکتار به ۶۸ هزار هکتار تنزل کرده و در عوض باغها از ۱۱ هزار به ۶۳ هزار هکتار رسیدهاند.
اواخر پاییز بود که معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سمنان با بیان اینکه توقف توسعه باغها در سطح استان با توجه به محدودیت اقلیم و حاصلخیزی خاک باید در دستور کار قرار گیرد و در توسعه باغها و زراعت نیز باید آسیبشناسی لازم لحاظ شود، گفته بود: «پیش از تغییر کاربری زمینهای کشاورزی و تبدیل آنها به باغ باید به نکات بسیاری از جمله مدلسازی کمی و کیفی منابع آب برای دستکم ۱۵ سال آینده توجه کرد.»
احمد اخیانی با تأکید بر ضرورت بررسی دلیل تغییرات عوامل اقلیمی در آینده گفت: «بررسی روند تغییرات کیفی خاک استان، معرفی الگوهای جدید تولیدات کشاورزی با در نظر گرفتن موارد مطرح شده و پایداری تولید و حفظ سلامت مردم و محیط زیست هم از دیگر مواردی است که پیش از ایجاد باغها باید به آنها توجه کرد. هماکنون بیشترین توسعه سطح زیر کشت باغها در سمنان به پسته اختصاص دارد در حالی که منابع آب و خاک به شدت در حال کاهش کمی و کیفی است.»
وی افزود: «با توجه به اینکه بسیاری از آبخوانهای سمنان حدود ۱۰تا ۱۵ سال بعد آب ندارند و پسته پس از ۱۰ سال به باروری میرسد، اینکه در زمینهایی که هیچ محصولی نمیتوان کاشت به سراغ توسعه پسته برویم یکی از خطرناکترین کارهایی است که اکنون در استانهای مرکزی کشور هم صورت میگیرد.»
