جوان آنلاین: خراسان جنوبی سالهاست در کنار زعفران و عناب با محصولی راهبردی به نام پنبه نیز شناخته میشود؛ محصولی که به دلیل اشتغالزایی گسترده، ارزآوری و پیوند مستقیم با صنایع نساجی از آن به عنوان «طلای سفید» یاد میکنند. امروز صدها کشاورز در شهرستانهای بشرویه، نهبندان و سرایان معیشت خود را از کشت پنبه تأمین میکنند و هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم در بخشهای حملونقل، فرآوری، نساجی و کارگری فصلی به این محصول وابسته است. با این حال، نبود صنایع فرآوری و نخریسی، افزایش شدید قیمت پنبهدانه، کمبود ماشینآلات برداشت و حضور پررنگ دلالان، سود واقعی تولید را از کشاورزان گرفته است. کارشناسان معتقدند اگر زنجیره تولید تا فرآوری و نساجی در خراسان جنوبی تکمیل شود، پنبه میتواند به یکی از محورهای رونق اقتصادی استان تبدیل شده و سهم مهمی در کاهش بیکاری و مهاجرت روستایی ایفا کند.
پنبه از جمله محصولات استراتژیک کشاورزی ایران به شمار میرود که نقش مهمی در تأمین مواد اولیه صنایع نساجی، تولید پوشاک و حتی صادرات غیرنفتی دارد. در سالهای اخیر با افزایش تقاضای جهانی برای الیاف طبیعی و کاهش استقبال از الیاف مصنوعی، بازار جهانی بار دیگر به سمت پنبه حرکت کرده است. ایران نیز به دلیل شرایط اقلیمی متنوع، توانایی تولید پنبه باکیفیت را دارد و استانهایی، چون خراسانجنوبی میتوانند سهم قابل توجهی از این بازار را به خود اختصاص دهند. کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند توسعه کشت پنبه علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب فعالشدن صنایع وابسته و افزایش اشتغال میشود. از سوی دیگر، کاهش واردات پنبه و تأمین نیاز کارخانههای نساجی داخلی از خروج ارز جلوگیری میکند. به همین دلیل حمایت از پنبهکاران و توسعه صنایع فرآوری، تنها یک موضوع کشاورزی نیست، بلکه بخشی از راهبرد اقتصادی کشور برای تقویت تولید داخلی محسوب میشود.
طلای سفید در مزارع خراسان جنوبی
هر سال با آغاز اردیبهشت، فصل کشت پنبه در خراسان جنوبی به ویژه در شهرستانهای نهبندان، بشرویه و سرایان آغاز میشود و کشاورزان بذر طلای سفید را در دل خاک میکارند؛ محصولی که خراسان جنوبی را به پنجمین تولیدکننده پنبه کشور تبدیل کرده است.
یکی از کشاورزان نهبندانی که سالها در حوزه تولید پنبه فعالیت دارد، میگوید: «امسال نیز در ۲۰ هکتار زمین کشت پنبه انجام دادهام و تلاش کردهام در تهیه بذر به صورت خودکفا عمل کنم. با وجود همه مشکلات، همچنان معتقدم پنبه یکی از ظرفیتهای مهم اقتصادی خراسان جنوبی است.»
حسینعلی پورمختار ادامه میدهد: «اگر کارخانه فرآوری و نخریسی در نهبندان وجود داشته باشد، دست دلالان کوتاه میشود و کشاورز سود واقعی محصول خود را دریافت میکند. اکنون اختلاف قیمت خرید دلال و کارخانه بسیار زیاد است و همین مسئله به تولیدکننده آسیب میزند.»
این پنبهکار با اشاره به افزایش هزینههای تولید اظهار میکند: «قیمت پنبهدانه به ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومان رسیده، اما قیمت خود پنبه پایینتر است. از طرف دیگر در نهبندان دستگاه برداشت مکانیزه وجود ندارد و هزینه کارگری نیز افزایش یافته است، به همین دلیل تولید برای کشاورز سختتر شده است.»
کمبود صنایع فرآوری و چالش دلالی
فعالان حوزه کشاورزی معتقدند نبود صنایع مرتبط با پنبه، مهمترین حلقه مفقوده توسعه این محصول در خراسان جنوبی است؛ مسئلهای که موجب خامفروشی و خروج سود اصلی از استان شده است.
رئیس جهاد کشاورزی نهبندان میگوید: «سطح زیرکشت پنبه در نهبندان بین ۳۵۰ تا ۵۰۰ هکتار متغیر است و حدود ۳۰۰ بهرهبردار در این حوزه فعالیت دارند. تلاش ما این است که سطح زیرکشت در سال جاری به ۴۰۰ هکتار برسد.»
محمد مالکی ادامه میدهد: «دولت برای حمایت از پنبهکاران اعلام کرده است که اگر قیمت بازار از کیلویی ۸۰ هزار تومان کمتر شود، محصول را با همین نرخ خریداری خواهد کرد؛ هرچند اکنون قیمت بازار بالاتر از ۱۱۰ هزار تومان است.»
او با تأکید بر ضرورت ایجاد صنایع وابسته تصریح میکند: «اگر میخواهیم پنبه در خراسان جنوبی رونق بگیرد، باید صنایع نساجی و کارخانههای فرآوری در استان ایجاد شود. در غیر این صورت محصول خام از استان خارج میشود و ارزش افزوده آن نصیب مناطق دیگر خواهد شد.»
ظرفیتی برای اشتغال و ماندگاری روستاها
در بشرویه شرایط تا حدودی متفاوت است. وجود کارخانه پنبهپاککنی موجب شده بخشی از مشکلات کشاورزان کاهش پیدا کند و فرآوری اولیه محصول در همان شهرستان انجام شود.
یکی از پنبهکاران بشرویه میگوید: «وجود کارخانه پنبهپاککنی باعث شده پس از برداشت دغدغه کمتری داشته باشیم، اما همچنان پنبه برای نخریسی به استانهای دیگر ارسال میشود. اگر کارخانه نخریسی در خراسان جنوبی فعال شود، درآمد بیشتری نصیب کشاورزان و استان خواهد شد.»
کارشناسان هم میگویند توسعه کشت پنبه میتواند نقش مهمی در جلوگیری از مهاجرت روستایی و ایجاد اشتغال پایدار داشته باشد؛ موضوعی که برای استان کمآب و مرزی خراسان جنوبی اهمیت دوچندان دارد.
در همین راستا مدیر جهاد کشاورزی بشرویه میگوید: «در شهرستان بشرویه ۳ هزار و ۴۰۰ هکتار زمین زیر کشت پنبه قرار دارد و حدود هزار و ۲۰۰ بهرهبردار به طور مستقیم با این محصول در ارتباط هستند.»
سید ابوالفضل آذری ادامه میدهد: «میانگین برداشت پنبه در بشرویه بیش از دو تن در هر هکتار است و در برخی مزارع با رعایت اصول علمی حتی تا هفت تن برداشت نیز ثبت شده است.»
او ادامه میدهد: «وجود کارخانه پنبهپاککنی در بشرویه انگیزه کشاورزان را افزایش داده و روند تولید را تسهیل کرده است. این تجربه نشان میدهد هرجا صنایع وابسته ایجاد شود، کشاورزان نیز برای توسعه کشت انگیزه بیشتری پیدا میکنند.»
خراسان جنوبی تنها به زعفران و عناب شناخته نمیشود و پنبه، بهویژه پنبه مله نیز از ظرفیتهای مهم کشاورزی استان است که میتواند به رونق اقتصادی منطقه کمک کند. با این حال، تحقق این ظرفیت نیازمند حمایت جدی از کشاورزان، توسعه صنایع فرآوری، تأمین ماشینآلات برداشت و کاهش نقش واسطهها در بازار است؛ اقداماتی که میتواند طلای سفید خراسانجنوبی را دوباره به یکی از محورهای توسعه اقتصادی استان تبدیل کند.
