جوان آنلاین: بحـــران آب در آذربایجانغربی از مرز هشدار فراتر رفته و فرونشست دشتها، افت سفرههای زیرزمینی، کاهش بارشها و فشار فزاینده بر منابع آبی نشان میدهد ادامه کشاورزی سنتی، آینده تولید و معیشت هزاران کشاورز را تهدید میکند. اکنون کارشناسان و مدیران بخش کشاورزی بر این باورند که تغییر الگوی کشت، توقف برداشتهای غیرمجاز آب و توسعه آبیاری نوین، تنها مسیر پایداری کشاورزی در این استان است. حرکت به سمت کشت محصولات کمآببر، توسعه گلخانهها و استفاده از فناوریهای نوین آبیاری، بهعنوان برنامههای کلیدی در دستور کار قرار گرفته تا هم تولید حفظ شود و هم فشار بر منابع آب کاهش یابد. تجهیز هزاران هکتار از اراضی استان به سامانههای نوین آبیاری و گسترش کشتهای کممصرف، نشانهای از تغییر رویکردی است که هدف آن نجات دشتهای تشنه و تضمین آینده کشاورزی آذربایجانغربی است.
آذربایجانغربی سالهاست با بحران کمآبی دستوپنجه نرم میکند و این معضل تنها به کاهش سطح آب دریاچه ارومیه محدود نیست و این روزها خود را در افت شدید سفرههای زیرزمینی، خشک شدن منابع آبی و فرونشست دشتها نشان میدهد. کارشناسان حوزه آب معتقدند ادامه روند فعلی برداشت از منابع زیرزمینی و توسعه کشتهای پرمصرف، میتواند امنیت غذایی و اقتصادی استان را با تهدید جدی روبهرو کند.
شبکه پیچیده رودخانهها، سفرههای زیرزمینی و مصرفکنندگان آب در استان، شرایطی ایجاد کرده که بدون مدیریت علمی و دقیق، امکان عبور از بحران وجود ندارد. ناپایداری بارشها در سالهای اخیر نیز این وضعیت را پیچیدهتر کرده است. کاهش منابع آب تجدیدپذیر در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، ضرورت بازنگری جدی در شیوههای کشاورزی را دوچندان کرده است.
در همین زمینه، مسئولان بخش آب و کشاورزی استان نسبت به برداشتهای غیرمجاز هشدار داده و تأکید دارند خدمات چاههایی که تخلفات برداشت داشته باشند، قطع خواهد شد. همچنین بر ضرورت جلوگیری از توسعه کشاورزی غیرکارشناسی و پرهیز از کشت محصولات پرمصرفی مانند سیب، چغندرقند و یونجه در مناطق دارای محدودیت آبی تأکید شده است.
آبیاری نوین در مسیر نجات دشتها
در کنار ضرورت برخورد با برداشتهای غیرمجاز، توسعه سامانههای نوین آبیاری بهعنوان یکی از مهمترین برنامههای مدیریت مصرف آب در استان دنبال میشود. اجرای این طرحها در مناطق مختلف آذربایجانغربی آغاز شده و مسئولان معتقدند میتواند نقش مهمی در کاهش هدررفت آب ایفا کند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانغربی از تجهیز ۷ هزارو۹۰۴ هکتار از اراضی کشاورزی پلدشت و شوط به سامانههای نوین آبیاری خبر داده و به «جوان» میگوید: «در قالب طرح توسعه شبکههای فرعی آبیاری شمالغرب کشور، بیش از ۵ هزار و ۸۰۰ هکتار از اراضی پلدشت و بیش از ۲ هزار هکتار از اراضی شوط به سامانههای نوین آبیاری مجهز شده است. اجرای این طرحها علاوه بر افزایش راندمان مصرف آب، نقش مهمی در افزایش تولید، پایداری کشاورزی و بهبود معیشت بهرهبرداران منطقه دارد.»
به گفته محمدرضا اصغری، این طرحها با هدف مدیریت بهینه منابع آب و توسعه پایدار کشاورزی در مناطق مرزی اجرا شده و اکنون وارد مرحله بهرهبرداری شدهاند.
این مسئول با اشاره به برنامههای توسعهای استان ادامه میدهد: «در قالب برنامه چهارساله، ۱۰۰هزار هکتار از زمینهای کشاورزی آذربایجانغربی تحت پوشش سامانههای آبیاری تحت فشار قرار میگیرد تا مصرف آب در بخش کشاورزی به شکل محسوسی کاهش یابد.»
کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند استفاده از آبیاری نوین، بهویژه آبیاری تحت فشار و نوار تیپ، میتواند بخش زیادی از هدررفت آب در مزارع را کنترل کند؛ موضوعی که در شرایط بحرانی کنونی، اهمیتی حیاتی دارد.
کشت کمآببر جایگزین محصولات پرمصرف
تغییر الگوی کشت، یکی دیگر از محورهای اصلی مدیریت منابع آب در آذربایجانغربی است. مسئولان بخش کشاورزی میگویند ادامه کشت محصولات پرمصرف با وضعیت فعلی منابع آب همخوانی ندارد و کشاورزی استان ناچار است به سمت محصولات کمآببر حرکت کند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانغربی اعلام کرده که اکنون ۴۰۰هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان زیر کشت محصولات کمآببر قرار دارد.
اصغری میگوید: «از سال گذشته اجرای الگوی کشت و توسعه محصولات کمآببر در دستور کار قرار گرفته و این اقدام صرفهجویی قابل توجهی در مصرف آب بخش کشاورزی ایجاد کرده است. در حال حاضر حدود ۷۰هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت حبوبات از جمله نخود قرار دارد که بین ۴۰تا ۵۰درصد صرفهجویی در مصرف آب به همراه داشته است.»
وی با اشاره به توسعه کشت نشایی و متراکم توضیح میدهد: «در ۱۵ هزار هکتار از اراضی سبزی، صیفی و چغندرقند از آبیاری نوار تیپ استفاده شده و توسعه کشت نشایی در دستور کار قرار دارد تا مصرف آب در این بخش کاهش یابد.»
کارشناسان میگویند حرکت به سمت کشت محصولات کمآببر، علاوه بر حفظ منابع آب، میتواند الگوی اقتصادی پایدارتری برای کشاورزان ایجاد کند. در شرایطی که بارشها کاهش یافته و منابع زیرزمینی تحت فشار قرار دارند، ادامه تولید با روشهای سنتی دیگر امکانپذیر نیست.
گلخانهها؛ راهکار عبور از بحران آب
در کنار تغییر الگوی کشت، توسعه گلخانهها نیز بهعنوان یکی از مهمترین راهکارهای کاهش مصرف آب مطرح شده است؛ رویکردی که اکنون در مناطق حاشیه دریاچه ارومیه با جدیت بیشتری دنبال میشود.
وزیر جهاد کشاورزی در سفر به شهرستان شبستر با اشاره به بحران کمآبی و وضعیت دریاچه ارومیه، خواستار تغییر فوری الگوی کشت و توسعه گلخانهها شد و اعلام کرد شهرک گلخانهای شبستر با اولویت ویژه راهاندازی میشود.
غلامرضا نوریقزلجه در جلسه شورای اداری شبستر گفت: «سالها آب را غیراصولی مصرف کردهایم و امروز خشکسالی و تغییرات اقلیمی نشان میدهد کشور در شرایط خطرناک قرار دارد. نمیتوانیم تولید را متوقف کنیم، اما باید با علم و فناوری، مصرف آب را به حداقل برسانیم.»
وی با اشاره به ظرفیت گلخانهها افزود: «امروز روشهایی وجود دارد که با مصرف بسیار کمتر آب، همان میزان محصول تولید میشود. حتی گلخانههای ساده و کمهزینه میتوانند مصرف آب را تا ششبرابر کاهش و تولید را چند برابر افزایش دهند.»
وزیر جهاد کشاورزی توسعه کشت گلخانهای، محیطهای کنترلشده و کشت متراکم را مسیر نجات کشاورزی کشور دانست و تأکید کرد: «برای کاهش مصرف آب در مناطق حاشیه دریاچه ارومیه، توسعه گلخانهها با جدیت دنبال خواهد شد.»
فرماندار شبستر نیز با اشاره به کاهش ۳۴درصدی بارشها در این منطقه گفت: «سالها پیش باید برای تغییر ساختار اقتصادی و الگوی کشت منطقه اقدام میکردیم، اما امروز ناچاریم این مسیر را سریعتر طی کنیم تا بتوانیم پایداری منابع آب و آینده تولید را تضمین کنیم.»
اکبر احمدزاده افزود: «کشاورزان برای اجرای سامانههای نوین آبیاری و تغییر شیوه تولید نیازمند حمایت جدی هستند و توسعه گلخانهها میتواند فشار بر سفرههای زیرزمینی را کاهش دهد.»
اکنون در شرایطی که بحران آب به یکی از جدیترین تهدیدهای آذربایجانغربی تبدیل شده، کارشناسان تأکید دارند تنها راه عبور از این وضعیت، مدیریت دقیق منابع آب، مقابله با برداشتهای غیرمجاز، توسعه آبیاری نوین و حرکت به سمت کشتهای کمآببر و گلخانهای است؛ مسیری دشوار، اما اجتنابناپذیر برای نجات کشاورزی استانی که باید برای حفظ بزرگترین دریاچه ایران هم برنامه داشته باشد.
