سرویس فرهنگ و هنر جوان آنلاین: واژهگزینی و معرفی برخی اصطلاحات فارسی در مقابل معادل خارجی از سوی گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی که به دلیل خطر فرسایش زبان فارسی صورت میگیرد، اگر چه لازم است، اما انتخاب و معرفی عبارتی که با اقبال عمومی مواجه شود و مورد مقبولیت قرار گیرد، لازمه واژهسازی است. در تازهترین اتفاق گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی از به کار بردن واژه «سمپوزیوم» توسط دستاندرکاران برنامه «یکصدسال گردشگری ایران» انتقاد کرده و پیشنهاد داده است به جای این اصطلاح خارجی از واژه «همنشست» استفاده کنند.
گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در واکنش به برنامهای با عنوان «سمپوزیوم یکصد سال گردشگری ایران» در صفحه خود با انتشار نوشتاری کوتاه آورده است: «چه نیکوست که وقتی برای بررسی یک موضوع مربوط به کشورمان، با حمایت جمعی از سازمانها و نهادهای ایرانی و در سطح ملی گرد هم میآییم، به واژههایی که به کار میبریم بیشتر دقت کنیم. واژه «همنشست» برابر فارسی «سمپوزیوم» است. کاربرد واژه بیگانه نشانه ناتوانی زبان فارسی نیست، نشانه بیمهری ماست.»
به نظر میرسد باید خلق واژه همنشست به جای سمپوزیوم و به کار نرفتن آن در افواه را ناشی از مقبولیتنداشتن آن دانست و چه بسیار واژههایی که ساخته شدند و مورد استفاده قرار نگرفتند و مقبولیتی در میان مردم پیدا نکردند. همین مسئله باعث میشود فرهنگستان زبان و ادب فارسی را مجاب کند تا کار کارشناسی بیشتر و دقیقتری در خلق عبارات جدید فارسی اعمال نماید.
اولین واژهگزینی
مهنوش تهرانی، رئیس دفتر ارتباطات فرهنگستان با صداوسیما در رابطه با سابقه و قدمت موضوع واژهگزینی در کشورمان میگوید: پس از اتمام جنگ تحمیلی شورای عالی انقلاب فرهنگی درصدد احیای فرهنگستان با ترکیب و ساختاری تازه برآمد، به طوری که فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا فرهنگستان سوم در همان سال و با حضور گروهی از برجستهترین استادان تشکیل شد و قانون منع استفاده از واژگان بیگانه در دستور کار فرهنگستان قرار گرفت و فعالیت در این حوزه بسیار پررنگ شد.
امروزه فرهنگستان ادب و زبان فارسی از چندین گروه تشکیل شده است که عبارتند از: گروه دانشنامه زبان و ادب فارسی گروه دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبهقاره، دستور، زبانهای ایرانی، فرهنگ نویسی، زبان و رایانه، گویششناسی، نشر آثار و گروه واژهگزینی که به موازات این گروههای تخصصی، گروههای دیگر نیز تحت عنوان نظام اطلاعرسانی و نشر فعالیت دارند.
هر واژه یکمیلیون تومان
بر اساس اعلام نسرین پرویزی، معاون واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای ساخت هر واژه جایگزین، یکمیلیون تومان هزینه میشود، این در حالی است که برخی واژهسازیها که به وسیله فرهنگستان زبان تولید میشوند برای بسیاری از مردم منطقی به نظر نمیآیند و گاهی آنها را دستمایه خنده و شوخی یا سرودن شعر میکنند. تلویزیون و به طور کلی صدا و سیما یکی از مهمترین ابزارهایی است که میتواند در جا انداختن برخی از واژههای مورد نظر فرهنگستان زبان و ادب فارسی بین مردم اقدامات مؤثری را انجام بدهد، شاید به همین علت است که بین این سازمان و فرهنگستان تفاهمنامهای ایجاد شده، اما ظاهراً ابعاد اجرایی برای این تفاهم دیده نشده است، چه اینکه در بسیاری از برنامههای صدا و سیما و به خصوص تبلیغات تلویزیونی که به صورت سونامیگونه از شبکههای مختلف پخش میشوند، آنچه محلی از اعتبار ندارد بحث زبان فارسی است! چه بسا اگر اعتراضات گاه به گاه مقام معظم رهبری به نادیده گرفته شدن خطراتی که زبان و ادبیات فارسی را تهدید میکند، نباشد، همین اقدامات نیمبند هم صورت نگیرد. بدون اغراق تلویزیون مهمترین محملی است که میتوان در این باره به استمداد طلبید، اما مادامی که تبلیغ فروشگاههای زنجیرهای و تولیدات و محصولات مختلف با عناوین غیرفارسی در رسانه ملی ترکتازی میکنند، نباید توقع داشته باشیم که اولاً مردم در پذیرش این اصطلاحات و واژهگزینیها همراهی کنند، ثانیاً در بین نسل آینده چیزی تحت عنوان زبان و ادبیات فارسی دارای وجاهت باشد، چه اینکه مهمترین تریبون حاکمیت به شکل غیرقابل وصفی مشغول کسب انتفاع از محل نشان دادن تبلیغاتی است که مثل اره به جان تنه نحیف زبان فارسی افتادهاند.
بار کج به منزل نمیرسد
هشتادواندی سال از عمر پیدایش فرهنگستان زبان و ادب فارسی میگذرد؛ مجموعهای که اعضای آن مشغول چندین مسئله اساسی در زبان و ادب فارسی از جمله معادلیابی برای واژههای علمی یا عمومی بیگانه در زبان فارسی هستند؛ اقدامی که به دلیل وجود خطر فرسایش زبان و ادبیات فارسی صورت میگیرد. این تلاش در حالی است که در موارد قابل توجهی انتشار واژههای مصوب فرهنگستان همواره با واکنشها، نقد و حتی طنز از سوی رسانهها، مردم و حتی گروههای تخصصی مواجه میشود، به طوری که امروزه بخشی از واژههای مصوب جایگاهی در زبان فارسی پیدا نمیکنند تا جایی که برخی مسئولان به رفتارهای مردم نسبت به این واژهها واکنش نشان میدهند؛ انتشار واژههایی همچون، موشواره رایانه (موس کامپیوتر)، برگگ (چیپس)، خمیراک (پاستا)، نیرشته (ماکارونی) و واژههای بسیار دیگری که در زبان عامیانه و روزمره مردم هرگز برای خود جایی باز نکردهاند و در نهایت موجبات شوخی و لطیفهسازی برای اقشار جامعه را فراهم کرده است.
در دنیای امروز که تکنولوژی به سرعت در حال پیشرفت و گسترش است، اگر به زبان ملی توجهی نشود و تنها در دایره محاورات عادی اقشار مختلف مردم یا حوزه ادبیات قدیم محدود بماند، به تدریج به حاشیه رانده و منسوخ میشود. هر چند معاون واژهگزینی فرهنگستان زبان میگوید: «واژه باید به کار برود تا مردم با آن آشنا شوند، اگر احیاناً واژه آنقدر بد باشد که مردم نتوانند از آن استقبال و استفاده کنند، بنابراین فرهنگستان تصمیم میگیرد واژه را عوض کند.» مادامی که گروه واژهگزینی فرهنگستان مشغول ابداع کلماتی مثل «بارگُنج» به جای کانتینر، «بهابازار» به جای بورس، «بافه» به جای کابل، «برگک» به جای چیپس، «پَرْوَنجا» به جای فایل، «پَرْوَندان» به جای زونکن، «خمیراک» به جای لازانیا و «نیرشته» به جای ماکارونی باشد، باید مطمئن باشند که نه تنها همراهی از جانب مردم دیده نمیشود بلکه اینگونه واژهگزینی ممکن است باعث حذف برخی اصطلاحات پذیرفته شده دیگر این مجموعه گردد.
