آموزش و پرورش با برگزاري يازدهمين دوره جشنواره كتابهاي آموزشي و تربيتي رشد در 23 ديماه جاري، يكي ديگر از برنامههاي ساماندهي بازار نشر آموزشي را دنبال ميكند. هرچند بسياري از صاحبنظران و دستاندركاران اين حوزه سلسله اقدامات سالهاي گذشته اين وزارتخانه را در جهت تسلط بر تمام يا حتي بخشي از بازار سودده كتابهاي آموزشي تعبير ميكنند.
مديريت سودآور زنجيره تأليف تا بازار كتابهاي درسي از دست آموزش و پرورش خارج شده است يا بهتر است بگوييم از ابتداي شكلگيري، چنين بازاري از دست آموزش و پرورش خارج بود اما تبعات فرهنگي و آموزشي و تربيتي گسترده شدن آن در ابتدا و گردش مالي ميلياردي آن از سوي ديگر به اضافه مؤلفههاي ديگري كه منشأ اجرايي در مدارس داشتند مانند پرزنت شدن اولياي مدارس از سوي بازاريابان كالاها و كتب آموزشي و نداشتن ابتكار عمل از طرف معلمان در تفهيم مفاهيم درسي باعث شد آموزش و پرورش به فكر ساماندهي و نظارت جديتري بر اين بازار بيفتد.
اما ورود مؤثر به بازار كمكآموزشيها، با چالشهايي مواجه است كه عمدهترين آن مربوط به حوزههاي قانوني است. به بيان ديگر به استناد قانون، نهادهاي مختلفي بر زنجيره صنعت كتابهاي آموزشي از تأليف تا بازار اثرگذارند و همين نكته كار را براي اعمال نظارت و مديريت آموزش و پرورش و كنترل اين بازار در جهت خدمت به اهداف آموزشي سخت كرده است.
با اين حال حدود هفت سال است آموزش و پرورش با تشكيل شوراي نظارت و كميته ساماندهي كتب آموزشي در سازمان پژوهش و برنامهريزي و ابلاغ مصوبه 828 شوراي عالي آموزش و پرورش از سوي رئيسجمهور عزم خود را بر كنترل اين بازار جزم كرده است. آوردن اسامي كتابهاي كمكآموزشيمناسب در انتهاي كتابهاي درسي، انتشار ويژهنامه رشد، برگزاري دورههاي جشنواره كتابهاي آموزشي رشد و در نهايت راهاندازي مركز توزيع كتابهاي كمكآموزشي مناسب و امكان خريد اينترنتي از آن در سراسر كشور از جمله اقدامات در اين جهت است. با اين وجود آموزش و پرورش به عنوان يك بخش دولتي با داشتن امتيازات وابسته به دولتيها در برابر ناشران بزرگ(كه در سالهاي اخير به اندازه غولهاي صنعت نشر بزرگ شدهاند و همين باعث شده بسياري از نزديك شدن به آنها هم بيم داشته باشند) توانايي رقابت با آنها براي در دست گرفتن تمام يا حتي بخشي از بازار چاپ و نشر كتابهاي كمك آموزشي را ندارد.
براي صدا و سيما مهم نيست چه بر سر آموزش ميآيد
برگزاري جشنواره كتابهاي كمك آموزشي رشد در 23 ديماه جاري يكي از شيوههاي ورود آموزش و پرورش به اين بازار و در دست گرفتن مديريت آن است. در جشنواره امسال كه يازدهمين دوره آن برگزار ميشود هزار و 500 اثر و كتاب مناسب از 444 ناشر پذيرش شدند كه از اين ميان 285عنوان به جشنواره راه پيدا كردند كه از 45 عنوان از آنها تقدير ميشود.
روز گذشته محمد ناصري، مديركل دفتر انتشارات و تكنولوژي آموزشي آموزش و پرورش و دبير يازدهمين جشنواره كتابهاي آموزشي در حضور خبرنگاران گفت: انبوهسازي و تجاريسازي و تبليغاتي كه از جنس فرهنگ نيست موضع آموزش و پرورش در حوزه كمكآموزشيها نيست. چطور ممكن است كتاب كمكآموزشي با تيراژ كتابهاي درسي منتشر شود آن هم براي بيان تفاوتها و پاسخگويي به تنوع فرآيند آموزش! وي افزود: به بيان ديگر تبليغات زياد و با اين حجم در رسانهها به ويژه رسانه ملي جايي در فرآيند آموزش ندارد. علاوه بر اينكه هزينههاي تبليغاتي به قيمت اين محصولات اضافه ميشود.
ناصري در بخش ديگري از سخنان خود اظهار كرد: هيچكدام از كتابهايي كه به صورت گسترده در رسانهها تبليغ ميشوند، كمكآموزشي نيستند بلكه كمكدرسياند و با عوض شدن كتاب درسي از حيز انتفاع خارج ميشوند، در صورتي ويژگي كمكآموزشيها ماندگاري آنها در فرآيند آموزش است.
آموزش و پرورش نگران مرزهاي تعليم و تربيت يا بازار كمكآموزشيها
هرچند مديريت بازار كتابهاي كمكآموزشي جزو ماهيت وظيفهاي آموزش و پرورش است اما به نظر ميرسد بيشتر نگراني آموزش و پرورش از بابت اين است كه اين كتب در بازار جاي سازمان پژوهش و برنامهريزي را بگيرند، يعني آموزش و پرورش از اين پس ديگر نميخواهد رقابت بازاري با ناشران كتب آموزشي را نيز از دست بدهد. در عين حال كه ورود به حوزه كتب كمكدرسي و نه كمكآموزشي مورد تأييد آموزش و پرورش نوعي پذيرش تلويحي ضعفهاي كتابهاي درسي است كه آموزش و پرورش توانايي يا شرايط رفع آنها را ندارد. علاوه بر اين مصوبه 828 ميگويد تجويز كتابهايكمكآموزشي غيرمجاز و تحميل خريد اين كتابها به دانشآموزان از سوي معلمان به ويژه در دوره ابتدايي ممنوع است و در صورت بروز اين اتفاق با مدرسه متخلف برابر مقررات برخورد ميشود.
البته كارشناسان برعكس نظر اين مقام مسئول در آموزش و پرورش معتقدند آنچه براي كتب كمكدرسي بازار تضمين شدهاي ايجاد ميكند بيش از تبليغات رسانهاي تأكيدات اولياي مدارس و معلمان است كه آگاهانه يا ناآگاهانه (كه هيچكدام قانوني و قابل توجيه نيست) در دام ويزيتورهاي ناشران بزرگ كمكآموزشي ميافتند. با اين حال ناصري اصرار دارد هر كتابي كه براي آموزش لازم باشد بايد از طريق آموزش و پرورش توليد شود در غير اينصورت نبايد تهيه آن از سوي معلم به دانشآموز اجبار شود.
علاوه بر اينكه به اعتقاد وي تمام فرآيند تأليف تا فروش كتابهاي آموزشي دست آموزش و پرورش نيست، مثلاً براساس قانون اعطاي مجوز انتشار كتابها برعهده وزارت ارشاد است و اين نهاد در اعطاي مجوز به كتابها به اينكه اهداف آموزشي را دنبال ميكند يا نه توجهي ندارد.
