جوان آنلاین: قهرمان شدن در یک رقابت بین‌المللی، معمولاً با عکس‌های یادگاری با مدال‌ها و البته پرچمی که بالاتر از دیگر پرچم‌ها قرار می‌گیرد، به پایان می‌رسد، اما برای تیم دانش‌آموزی رباتیک ایران در رقابت‌های آسیا- اقیانوسیه ۲۰۲۶ مالزی، ماجرا فقط به ایستادن روی سکوی نخست نبود، بلکه پشت این عنوان قهرمانی، محدودیت دسترسی به قطعات و تجهیزات و وقفه‌ای طولانی در برنامه تمرین‌ها بود که ساخت و تکمیل ربات‌ها کاملاً به آن بستگی داشت. با وجود این، اما آنها با تلاش و پشتکار و روحیه تیمی به میدان رفتند و مدال‌آفرین شدند.
دانش‌آموزان ایرانی در لیگ «Prototype Challenge» توانستند با کسب عناوین نخست تا سوم در بخش‌های گروهی ساخت ربات، قهرمانی تیمی این رقابت‌ها را به دست آورند، نتیجه‌ای که در رقابت با تیم‌هایی از کشور‌های صاحب‌نامی، چون ژاپن، کره جنوبی، چین و مالزی رقم خورد. با این حال، برای شناختن ابعاد این موفقیت باید از تمرکز روی نتیجه رقابت‌ها فاصله گرفت و دید که دانش‌آموزان ایرانی چگونه خود را برای چنین رقابتی آماده کرده‌بودند و در مواجهه با دشواری‌ها چه چیز‌هایی یاد گرفتند.
۶ ماه وقفه
نادر نوبخت، سرپرست تیم رباتیک دانش‌آموزی ایران در گفت‌و‌گو با «جوان» مهم‌ترین بخش این موفقیت را تنها در جایگاه کسب‌شده نمی‌بیند. او معتقد است: «آنچه این قهرمانی را برای تیم ارزشمندتر می‌کند، تلاش دانش‌آموزان در شرایطی است که روند آماده‌سازی آنها با وقفه روبه‌رو شد.»
نوبخت درباره مسیر رسیدن به مسابقات می‌گوید: «مسابقات قرار بود در اردیبهشت امسال برگزار شود و ما از حدود بهمن‌ماه سال گذشته، پیش از عید، روند آماده‌سازی را آغاز کرده بودیم، اما به دلیل شرایط جنگی و حمله امریکا و رژیم صهیونیستی به کشورمان، مسابقات با وقفه‌ای حدوداً شش‌ماهه روبه‌رو شد و برنامه اردوی ما هم متوقف شد.»
به گفته سرپرست تیم، آماده‌سازی برای حضور در رقابت‌ها از مردادماه دوباره و به‌صورت فشرده از سر گرفته شد تا دانش‌آموزان بتوانند برنامه‌های فنی خود را تکمیل کنند و در زمان مقرر به میدان بروند.
او مهم‌ترین دستاورد تیم را در همین مسیر می‌بیند: «فکر می‌کنم مهم‌ترین موفقیت ما این بود که بچه‌ها با وجود تمام مشکلات و شرایط خاصی که در ماه‌های گذشته بر کشور حاکم بود، با انگیزه بیشتر، تلاش مضاعف و همت بالاتر توانستند به این نتیجه برسند.»
وقتی توانایی هست، اما قطعه نیست!
رباتیک دانش‌آموزی در ظاهر، رقابت ربات‌هاست، اما در واقع هر کدام از این ربات‌ها، مجموعه‌ای از قطعات الکترونیکی، سازه‌های مکانیکی، برنامه‌های نرم‌افزاری و ساعت‌ها آزمون‌وخطا هستند و هر چه رقابت‌ها تخصصی‌تر می‌شوند، دسترسی به تجهیزات مناسب نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، موضوعی که به گفته اعضای تیم ایران، یکی از چالش‌های جدی آنها در مقایسه با برخی رقبای خارجی بوده‌است.
نوبخت در این رابطه توضیح می‌دهد: «دانش‌آموزان ما از نظر اطلاعات فنی و دانش علمی، بار‌ها توانمندی خودشان را نشان دادند و در لیگ‌های مختلف هم مقام کسب کردند، اما مسئله اصلی ما در بخش تجهیزات و وسایل است. باید بپذیریم که از نظر قطعات و تجهیزات، با سطح اول رباتیک دانش‌آموزی جهان فاصله داریم و لازم است برای این بخش فکر اساسی شود تا بتوانیم جایگاهمان را حفظ و تثبیت کنیم.»
او به سابقه موفقیت دانش‌آموزان ایرانی در لیگ‌هایی مانند سومو، مسیریاب، ربات راگبی و ربات تراشر هانت نیز اشاره می‌کند و لیگ خلاقیت را از بخش‌هایی می‌داند که نمایندگان ایران بار‌ها در آن روی سکو رفته‌اند.
قهرمانی با وجود محدودیت
این محدودیت، البته به معنای ناتوانی در رقابت نیست، اما نشان می‌دهد برای تداوم موفقیت‌ها، صرف اتکا به انگیزه و توانایی فردی کافی نخواهد بود. دانش‌آموزان برای ساخت و ارتقای ربات‌های رقابتی به ابزار و قطعات مناسب نیاز دارند و فراهم کردن این امکانات می‌تواند مسیر پیشرفت آنها را هموارتر کند.
احمد سمیعی، سرمربی تیم نیز در گفت‌و‌گو با «جوان» تفاوت دسترسی به تجهیزات را یکی از فاصله‌های موجود میان تیم ایران و برخی کشور‌های دیگر می‌داند: «استعداد دانش‌آموزان ایرانی از همتایان خارجی‌شان کمتر نیست، آنچه اهمیت دارد، فرصت تجربه‌اندوزی و برخورداری از امکانات تمرینی مناسب است.»
سمیعی می‌گوید: «من فکر نمی‌کنم تفاوت اساسی در استعداد یا توانایی فنی بچه‌های ایرانی و دانش‌آموزان کشور‌های دیگر وجود داشته باشد. از نظر هوش، خلاقیت و توانایی، دانش‌آموزان ما چیزی کم ندارند، بلکه برتر هم هستند، اما تفاوت اصلی را می‌توان بیشتر در تجربه مسابقات، امکانات تمرینی، تجهیزات در دسترس و زیرساخت‌های آموزشی مشاهده کرد.»
به اعتقاد او، حضور مستمر در رقابت‌های داخلی و بین‌المللی می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا با فضای مسابقه آشناتر شوند، استرس و هیجان خود را بهتر مدیریت کنند و توانایی‌هایشان را در شرایط واقعی رقابت به کار بگیرند.
متوقف نشدیم
در رقابت رباتیک، همه‌چیز همیشه مطابق برنامه پیش نمی‌رود. ممکن است ربات در لحظه‌ای حساس از کار بیفتد، عملکرد پیش‌بینی‌شده را نداشته باشد یا به تغییری ناگهانی در شرایط مسابقه نیاز پیدا کند. در چنین موقعیتی، آنچه اهمیت دارد فقط دانستن اصول فنی نیست، بلکه تشخیص سریع مشکل، تصمیم‌گیری و پیدا کردن راه‌حل در زمانی محدود می‌تواند کمک زیادی به تیم کند.
موضوعی که سرمربی تیم ایران نیز بدان اشاره می‌کند: «در مسابقات همیشه ممکن است اتفاقی بیفتد که با پیش‌بینی‌های ما متفاوت باشد. در این شرایط، اول باید آرامش خودمان را حفظ کنیم، مشکل را بررسی کنیم و بعد تصمیم بگیریم چه تغییری لازم است تا دوباره به نتیجه موردنظر برسیم. یکی از ویژگی‌های بچه‌های ما این بود که می‌توانستند مسئله را بررسی کنند و در کوتاه‌ترین زمان ممکن برایش راه‌حل پیدا کنند.»
این توانایی، به گفته سمیعی، فقط به لحظه مسابقه محدود نمی‌شود، بلکه یکی از مهارت‌هایی است که دانش‌آموزان در مسیر یادگیری رباتیک به دست می‌آورند. مهارتی که در آن، مواجهه با مشکل به معنای متوقف شدن نیست، بلکه فرصتی برای شناخت ایراد و امتحان کردن راه‌های تازه است.
سمیعی همچنین درباره اهمیت کار گروهی اظهار می‌دارد: «رباتیک ترکیبی از رشته‌هایی مانند الکترونیک، برنامه‌نویسی و مکانیک است. دانش‌آموز باید علاوه بر دانش علمی، مهارت حل مسئله هم داشته باشد، یعنی بتواند برای مشکل راه‌حل پیدا کند، آن را امتحان کند و با آزمون‌وخطا به نتیجه مطلوب برسد. در کنار اینها، کار تیمی هم اهمیت زیادی دارد. بچه‌ها باید بتوانند وظایف را تقسیم کنند و مسئولیت بخش‌های مختلف کار را بپذیرند.»
او موفقیت یک تیم را حاصل کنار هم قرار گرفتن توانایی‌های متفاوت اعضای آن می‌داند: «ممکن است یک دانش‌آموز در برنامه‌نویسی قوی‌تر باشد و دیگری در مکانیک یا الکترونیک. نتیجه زمانی شکل می‌گیرد که این مهارت‌ها هماهنگ شوند و اعضای تیم بتوانند برای رسیدن به یک هدف مشترک کار کنند.»
تلاش و پشتکار حرف اول را زد
محمدسام جمشیدی، یکی از دانش‌آموزان تیم، از لحظه ورود به سالن مسابقه و دیدن رقبای خارجی به‌عنوان تجربه‌ای همراه با افتخار یاد می‌کند.
او، اما درباره دشوارترین لحظه‌های رقابت می‌گوید: «تلخ‌ترین قسمت مسابقه، اما آن‌جایی بود که ربات‌ها به مشکل می‌خوردند، اما با توجه به چیز‌هایی که پیش‌تر از مربیانمان یاد گرفته بودیم، می‌دانستیم چطور در کمترین زمان ربات‌ها را تعمیر کنیم، به مسابقه برگردیم و برای کسب مقام رقابت کنیم.»
جمشیدی همچنین معتقد است این تجربه، تصویری روشن از توانایی دانش‌آموزان ایرانی برای ادامه دادن مسیر در شرایط دشوار به او داده‌است: «شاید برای تهیه بعضی قطعات محدودیت داشته باشیم، اما با تلاش و پشتکارمان ثابت کردیم که می‌توانیم به نتیجه مطلوب برسیم.»
برای این دانش‌آموز، اما حضور در این رقابت‌ها پیامی فراتر از نتیجه مسابقه داشته‌است: «این مسابقات به من نشان داد که دانش‌آموزان ایرانی اگر بخواهند کاری را انجام دهند، با وجود تمام کم‌وکاستی‌ها تا آخر پای کار می‌مانند و تلاش می‌کنند آن را به بهترین شکل انجام دهند.»
تمرکز بر کار، نه فکر کردن به برد و باخت
حانیه مظفری، عضو دیگر این تیم از هیجان و استرس روز‌های مسابقه‌شان می‌گوید، احساسی که در کنار فرصت حضور در یک رقابت بین‌المللی قرار گرفته‌بود.
مظفری درباره اینکه رمز موفقیت قهرمانی تیم‌شان را چه می‌داند، پاسخ می‌دهد: «به‌جای فکر کردن به نتیجه، تمرکزمان روی کاری بود که باید انجام می‌دادیم. من به شخصه خودم اصلاً به برد و باخت فکر نمی‌کردم.»
او خطاب به دانش‌آموزانی که هنوز برای ورود به این حوزه تردید دارند، می‌گوید: «لازم نیست همه‌چیز را از اول بلد باشید. خیلی چیز‌ها را در مسیر یاد خواهید گرفت، پس از ترس اینکه چیزی را بلد نیستید، یادگیری‌تان را به تعویق نیندازید.»
بی‌تردید قهرمانی مالزی دستاوردی است که می‌توان به آن هزاران بار افتخار کرد، اما این نکته هم حائز اهمیت است که تداوم چنین موفقیت‌هایی به مسیری وابسته است که پس از بازگشت تیم آغاز می‌شود، یعنی مهیا ساختن تجهیزات مناسب و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای تمرین و صد البته حضور در رقابت‌های معتبر و حمایت از دانش‌آموزانی که توانایی خود را در میدان عمل نشان دادند. حال اگر قرار است این عنوان قهرمانی، نقطه‌ای برای پیشرفت بیشتر رباتیک دانش‌آموزی ایران باشد، باید شرایطی مهیا شود که استعداد‌های این حوزه برای عبور از محدودیت‌های فنی، تنها به تلاش شخصی خودشان متکی نباشد.
