سفال و سرامیک شهر لالجین یكی از مهمترین رشته های صنایع دستی استان همدان است كه شهرت جهانی دارد و قدمت آن به 700 سال مي رسد. تولیدات اين صنايع دستي باعث شده تا لالجين به مهمترين قطب توليدسفال وسراميك در كشور تبديل شود. تولید انواع ظروف مصرفی، ظروف تزئینی و آثار هنری، انواع تندیس، تولیدات سرامیك لعابدار، نقاشی شده و بدون نقاشی، خام پخت با نقاشی های زیر لعابی، تلفیق سفال با چرم، چوب، پارچه، گل، خرمهره و.. در نزدیك به 700 كارگاه سفال و سرامیك، شهر لاله جین را به نمایشگاهي بزرگ تبديل كرده است. با این حال در چند سال اخير واردات اجناس بي كيفيت وارزان چيني در كنارعدم حمايت از توليدكنندگان این شهر باعث شده تا ادامه فعاليت برخي از آنها در هاله اي ازابهام باقي بماند، با این وجود معاون سازمان ميراث فرهنگي همدان معتقد است مشكلی بر سر راه فعالان حوزه سفال و سرافیک این شهر وجود ندارد و به طور کلی شرايط توليد كنندگان را خوب ارزيابي مي كند.
****
صنعت اصيل سفال وسراميك همدان
همدان يكي از قطب هاي بزرگ واصلي صنايع دستي دركشور است كه تولیداتش از جمله صنعت چرم، منبت، كنده كاري روي چوب، سنگ، قلم زني و... آن شهرت جهاني دارد. شواهد موجود کاکی از ان است که تنوع برخی از صنايع دستي اين استان از اصفهان نيز بيشتر است.در این ميان صنعت سفال از قدمت 700 ساله برخوردار است كه طي ساليان متوالي حركت روبه رشدي را داشته است.به طور مثال در سالهای 1315 تا 1342با توسعه كارهاي متعدد سفال و سراميك در منطقه لالجين مرحوم حاجمحمدجواد زیرک به همراه برادرش حاج محمود كه از اهالی همدان بودند، شرکت سهامی ظروف لالجین راپايه گذاري كردند. این شرکت تا سال ۱۳۴۲ فروش سفال لالجین را در انحصار داشت وطبق قانون سفالگرانی که در بیرون از شرکت کار میکردند، میبایست محصولات کارگاههای خود را به این شرکت تحویل میدادند تا پس از درجهبندی به فروش برسد.
يكي ديگراز كارهاي مهم مرحوم محمدجوادزیرک اين بود كه سوخت نفت سیاه را در سالهای ۲۵-۲۴ جايگزين بوتههای خار کرد. پیش از آن، سفالگران انبوه بوتههای خار را از بیابانهای اطراف لالجین گرد میآوردند و با آن کورهها را مشتعل میساختند. بنابراین پخت سفالینهها پرمشقت بود و معمولاً وقت زیادی از سفالگران میگرفت. سفالگران به هنگام پخت ظروف سفالینهها، نزدیک کوره مینشستند و با کاسهای کوچک نفت سیاه را اندک اندک به آتشدان کورهها میپاشیدند؛ تا زمانی که ظروف کاملاً پخته شوند. پس از جایگزینی نفت سفید، کار پخت سفالینهها آسانتر شد.
80درصد لالجينی ها سفالگرند
طبق آمار صنايع دستي وگردشگري استان همدان، لالجین دارای 700 کارگاه بزرگ و کوچک تولید سفال و سرامیک است و این محصولات توسط 2هزار و 500 هنرمند اين شهر ساخته شده و در بیش از 200 فروشگاه به فروش میرسد و این هنرمندان در سال بیش از 37 میلیون قطعه سفال تولید میکنند. در شهر 15 هزار نفری لالجین اکثریت به این حرفه و مشاغل مرتبط به آن در حال فعالیت كسب در آمد هستند.اما اين روزها خبرهاي خوشي از اين صنعت به گوش نمي رسد به طوري كه هرروز تعدادي از كساني كه در اين صنعت فعاليت مي كنند به خاطر در آمد ناچيز وغير اقتصادي بودن عطاي اين شغل را به لقايش مي بخشند؛ چرا كه در چند سال اخير با بالارفتن قيمت مواد اوليه و واردات كالاي ارزان قيمت وبي كيفيت چيني، عدم بازاريابي و معرفي نشدن آن، خريداران رغبتي به خريد مجسمه هاي با كيفيت هنرمندان لالجين نشان نمي دهند.
نظرات متفاوت در خصوص سفال وسراميك
دست اندركاران صنعت سفال وسراميك لالجين همدان مشكلات بسياري را سد راه توليد مي دانند.
رئيس انجمن هنرمندان سفالگر ايران مي گويد:سفال در ايران داراي دماي پخت پايين است و بنابراين براي پخت بهتر،از سرب استفاده ميشود.
بهزاد اژدري ادامه مي دهد: تا چند سال قبل بازارهاي اروپايي از خريد سفال ايران استقبال مي كردند اما بعدها مشخص شد که وجود سرب در برخي از اين سفالها که به عنوان ظروف غذا استفاده ميشود مسمومیت ایجاد می کند، به همین علت برخی از سفالهای صادر شده به اروپا پس از انجام آزمایش و تایید سرب در آنها برگردانده می شد . این مشکل مدتهاست ادامه دارد با این حال صنايع دستي استان همدان براي حل مشكل تاکنون اقدامی انجام نداده است.
در اين ميان توليد كنندگان در خصوص مشكلات اين صنعت حرفهايي براي گفتن دارند؛ خيلي از آنها مي گويند در بسیاری از كشورها مخصوصا چين دولت به طور كامل از توليد كنندگان حمايت می کند تا به راحتي كالاي خودرا با كمترين هزينه توليد وصادر كنند اما در كشور ما چنين اتفاقي نمي افتد. مثلا با اجراي هدفمند شدن يارانه ها قيمت سوخت، مواد اوليه ونرخ كارگر به شدت بالا رفت واين موضوع باعث افزایش هزينه ها و مقرون به صرفه نبودن تولید شد. به همین دلیل پس از مدت كوتاهي دوباره سروكله چيني ها پيدا شد، چراكه آنها در هر شرايطي مي توانند با كمترين قيمت و كيفيت هاي گوناگون كالارا توليد كنند خود را با شرايط اقتصادي كشورها وفق دهند.
این در حالی است که معاون صنايع دستي همدان ونماينده مردم همدان نظري كاملا متناقض با توليد كنندگان دارند. حميدرضا قاسمي معاون صنايع دستي استان همدان در اين خصوص مي گويد: تا قبل از تحريمها وبالا رفتن قيمت دلار اكثر توليد كنندگان ما قدرت رقابت با اجناس خارجي مخصوصا اجناس چيني را نداشتند، اما در دوسه سال اخير موضوع كاملا فرق كرده است وبا توجه بالارفتن قيمت، حتي واردات كالاي چيني نيز ديگر به صرفه نيست. از این رواگر توليد كنندگان با مشكل مواجهند بايد اشكال را در جاي ديگر جستجوكنند.
وي ادامه مي دهد: برخلاف گذشته صنايع دستي استان همدان تمامي تلاشهاي خودرا انجام داده تا توليدكنندگان از فروش كالاهاي خود بهترين سود راببرند؛ براي مثال در چند سال اخير با نصب بيلبرد در مكانهاي ورودي به استان، تبليغات خوبي در خصوص سفال همدان انجام شده است وحتي براي معرفي صنايع دستي استان اقدام به برپايي چندين نمايشگاه در ساير استانهاي كشور كرديم.
قاسمي ادامه مي دهد: قبلا چون قيمت دلار پايين بود توليد كننده ضررمي كرد اما با گران شدن نرخ ارز، حتي واردات سفال براي قاچاقچيان نيز مقرون به صرفه نيست واكنون بازار در دست توليد كننده ايراني است.
نماينده مردم همدان در مجلس شوراي اسلامي ریشه مشكل سفالكاران را در جاي ديگر مي داند ومعتقد است: سفالكاران همداني مخصوصا منطقه لالجين همدان تنوع ونوآوري در محصولشان وجود ندارد وهنوز از الگوها ومدلهاي كاملا منسوخ شده پيروي مي كنند، در حالي محصولات وارداتي كاملا به روز ومتنوع استووقتي خريدار به سراغ اينگونه اجناس مي رود ناخودآگاه محو زيبايي وتنوع كالاي خارجي مي شود.
ابراهيم كارخانه اي ادامه مي دهد: توليدكنندگان مابايد برحسب سليقه و با توجه به نياز خريدار، سفال توليد كنند، اما سفال همدان طبق سليقه توليد كننده وبا الگوهاي قديمي توليد مي شود. وي براي حل اين مشكل پيشنهاد مي كند سفالكاران به نوآوري وتنوع محصول با توجه به سليقه مشتريان روي آورند وبا افزايش توليد، نرخ كالاي توليدي خود را پايين آورند.همچنين به جاي پراكندي، كارگاهها را در كنار يكديگر احداث كنند وبا بالابردن بهره وري قيمت اجناس خودرا پايين آورند
اما جدا ازاين مباحث باتوجه به سياست هاي مسئولان در خصوص توسعه اقتصاد بدون نفت،چاره اي جز حمایت از توليد كننده ايراني نیست، لاز این رو حضوركارشناسان خبره در این زمینه وفراهم كردن نيازهاي مادي ومعنوي توليد كنندگان كشور مي تواند گامی در جهت کارآفرینی و خروج تولید از بحران باشد.
لالجین بیشتر شبیهه یک روستا ست تا شهر قطب سفال کجا بود 
