"بهورد" که دیروز روستایی خشک و خالی از سکنه بود، امروز مشغول صادرات انار است
***
مدیریت پایدار منابع آب و خاک مستلزم ایجاد بسترهای مناسب براساس شرایط طبیعی- اجتماعی و ویژگی ساختار اداری در ابعاد ملی، استانی و محلی است و پیشنیاز تأمین این بسترها، آشنایی با اصول توسعه پایدار میباشد. اما نکته حائز اهمیت این است که توسعه پايدار تنها با جايگزين سازي يا بازسازي منابع، مشارکت گسترده مردم و ساماندهي يکپارچه وهماهنگ، استحکام و تداوم ميیابد.
در دهه گذشته سياستهاي جديد جهاني در رابطه با مسائل زيستمحيطي با محور رفع مسائل اجتماعي و فقرزدايي، زمینهساز بروز سياستهاي نوين در توسعه منابع آب و خاک در ایران بوده است. در راستای این سیاستها، خروج از دور باطل برنامهريزي يک سويه از بالا به پايين و بيبرنامگي از پايين به بالا نیز بیش از پیش ضرورت یافت اما مشکل وقتی نمود پیدا کرد که روششناسی مناسبی در اختیار نبود. به هر حال کارها آغاز شد و اجرای پروژه حبلهرود در استانهاي تهران و سمنان گامی در جهت الگویابی و توسعه روششناسی در این ارتباط بوده که به حق باید گفت نتایج خوبی هم در پی داشت.
***
زندگی دوباره در روستاهای گرمسار از سر گرفته شده. مردمان این دیار که ناخواسته به دلیل خشکسالی های پی در پی و ناامید از ادامه کشت و کار، خانه و کاشانه خود را رها کرده و به شهرستان های ایوانکی و گرمسار پناه برده بودند بار دیگر بر اثر اقدامات طرح مدیریت پایدار آب و خاک به روستا برگشته و به زندگی روستایی رونقی دوچندان بخشیده اند.
* بازگشت زندگی به بهورد
طرح مدیریت پایدار آب و خاک منطقه حبله رود که با مشارکتسازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور و برنامه عمران ملل متحددر رودخانه حبله رود صورت گرفت، موجب شد دوباره روح زندگی مثل ایام قدیمدر بسیاریازروستاهایگرمسار دمیده شود و زندگی روستاییانی که تمام خاطراتشان در کوچه باغ های این مناطق شکل گرفته بود و ناخواسته دست به مهاجرت زده بودند از سر گرفته شود.
آقای شصتی رییس شورای اسلامی بهورد سرخوش از اتفاقی که به همت منابع طبیعی در حبله رود رقم خورده و موجب شده تا یکبار دیگر زندگی به این نقطه از سمنان برسد، می گوید: باغات انار و انجیر چند صباحی است در بهورد، غیاث آباد و لاسجرد زنده شده اند و دهها هکتار از اراضی روستاهاتبدیل به باغات انار شده است به نحوی که در سال گذشته 300تن اناردر این مناطقتولید و برداشت شد.
وی ادامه می دهد: مردم صیفی کاری را از سر گرفته اند، زنان روستایی اعتماد به نفس پیدا کرده و در کارهای جمعی مشارکت می کنند، حتی تشکیل تعاونی روستایی داده اند. صندوق تعاونی خرد ایجاد کرده اند و به تولید صنایع دستی مشغولند و انواع و اقسام گیاهان دارویی را تولید می کنند. همهاین ها حاصل اقداماتی است که منابع طبیعی در منطقه برای مردم ایجاد کرده و امروز زندگی را به بهورد بازگردانده است.
* دموکراسی محیط زیست در ایران
فاز نخست طرح مدیریت پایدار آب و خاک، در قالب یک پروژه بین المللی از سال 1377 در حوزه آبخيز حبلهرود با مساحت 2/1 ميليون هكتار به عنوان منطقه نمونه آغاز شد.
فاز اول پنج سال ادامه پیدا کرد و هدف آن در واقع دستيابي به الگوي مناسب برنامهريزي،پايش و ارزيابي منابع آب و خاك از طريق مشاركت مردم روستايي در مديريت آبخيز حوزه آبخيز بود.
مهندس هوشنگ جزي مدير اجرايي این پروژه بينالمللي، اهداف و سياستهاي اصلی طرح مدیریت پایدار آب و خاکرا بهبود در زندگي مردم محلی و محدوده اجراي آن را دراستانهاي تهران و سمنان معرفی کرده و می گوید: با اجراي اين طرح، روستاهاي بالادست حبلهرود همچون بهورد كه به دليل خشكسالي مدت 7 سال از سكنه خالي شده بود، اكنون تبديل به يكي از صادركنندگان محصول انار شده است و در شرايط بارندگي مناسب در این منطقه حدود 22 ليتر آب در ثانيه استحصال ميشود و مازاد آب علاوه بر احياي باغها در صنايع تبديلي به كار ميرود.
ویهزينه انجام شده در طرح را یک ميليون و 200هزار دلار در مرحله نخست و 750 هزار دلار در مرحله دوم برشمرده و تصریح می کند: يكي از برنامههاي طرح در مرحله دوم رسيدن به الگوي كشت مناسب همراه با آمايش استكه اصلاح خاك و كشت محصول با نياز كمتر به آب از جمله آنها است.
مدير اجراييطرحمدیریت پایدار آب و خاک یادارور می شود: این طرح نخستین طرحی بود که با مشارکت مردم برای مردم آغاز شد و خبرنگار واشنگتن پست که از نزدیک این پروژه را دید در گزارشی نوشت "دموکراسی محیط زیست در ایران را به عینه دیده ام".
این مسئولدر تشریح بیشترطرح مدیریت پایدار آب و خاک خاطر می کند: برداشت نادرست آب در حبله رود و تغيير كاربري اراضي باعث كاهش آب سفرههاي زيرزميني و وقوع سيلهاي پيدرپي در منطقه شده و حوضه حبله رود را با بحران مواجه كرده بود، بهطوري كه نفوذ آب شور از پاييندست به بالادست اين حوضه را بهشدت تهديد ميكرد.
وی تاکید می کند:اين معضلات به تخليه روستاهاي منطقه منجر شد بود اما اكنون روستاها احيا شده و مهاجران بازگشتهاند. كشاورزي و شغلهاي سنتي و بومي رونق گرفته و جوامع بومي بهويژه زنان در قالب تعاونيها مشغول فعاليت هستند. با اين فعاليتها زمينه حفاظت از منابع آب، خاك و منابع طبيعي با مشاركت مردم بومي فراهم شده است که اينها بخشي از دستاوردهاي پروژه حبله رود است.
وقتی به اهداف این پروژه قبل از اجرا مراجعه می کنیم، می بینیم هر انچه که در برنامه وجود داشته به بهترین شکل ممکن در عمل به بار نشسته است. "بهبود مطلوب و چشمگير در زندگي جوامع محلی و معيشت آنها با توجه به بهرهبرداري پايدار از منابع آب و خاك، دستيابي به الگوي مناسب براي مديريت يكپارچه و مشاركتمدار منابع آب و خاك، ارتقاء توانمندیهای کارشناسان و مدیران محلی و جوامع محلي در مديريت و برنامهريزي طرحهای توسعه منابع آب و خاک و توسعه ظرفیتهای محلی براي سازماندهي نظامهاي كارآمد توليد و بهرهبرداري از منابع آب و خاك" همان اهدافیست که سمنانی ها آن را لمس کردند.
* وقتی مردم می ایند
پروژه مدیریت پایدار آب و خاک حبله رود یکبار دیگر نشان داد زمانیکه مردم پای هر کاری باشند، میزان موفقیت آن به شدت افزایش می یابد زیرا می دانند کار برای خودشان است و به قول معروف "برای خودشان بیل می زنند." تا کنون تجربه همكاريهاي خودانگيخته محلی در مدیریت منابع آب در کشور بسیار وجود داشته است. اما از زمانیکه دستگاه دولت و كارگزاران دولتي جانشين ارباب و قدرت محلي شدند، با كنار گذاشته شدن كارگزاران محلي و بهاء ندادن به نيروهاي فعال منطقه، بار سنگين پروژههای عمراني بدوش دولتها افتاد. گزارش ها نشان می دهند که حاصل این کار، فرو رفتن دولت در گرداب هزينههاي فزآينده، تضعیف برنامههای توسعه و معذوریتهای اجرایی بوده است.
