جوان آنلاین: چندین دهه است که ایران در چنگال خشکسالی ممتد و فرسایشی گرفتار و با آن دستوپنجه نرم میکند. پدیدهای شوم و دامنهدار که حتی پهنههای سبز و پربارش استانهای شمالی کشور را نیز در سالهای اخیر با چالشهای اقلیمی جدی و تنشهای منابع آب مواجه ساخته است. با این وجود، شواهد میدانی بیانگر آن است که مدیران اجرایی هنوز هیچ برنامه پایدار، منسجم و مدونی برای مهار بارشها و مدیریت اصولی آبهای روان ندارند. در حالی که از چند ماه پیش، کارشناسان نسبت به فعال شدن پدیده النینو و وقوع بارشهای سنگین در شهریور و مهرماه سال جاری هشدار داده بودند، نخستین بارش پاییزی، استانهای شمالی را بهشدت فلج کرد. بارشهای رگباری و تشدید ناگهانی این سامانه، مازندران را غافلگیر و به تعطیلی کشاند. گویی واژه «غافلگیری» جزئی لاینفک از شرح وظایف مسئولان است که در هر حادثه بارها و بارها تکرار میشود، آنهم بهجای ذخیرهسازی، مهار روانابها و تغذیه سفرههای زیرزمینی تشنه.
استانهای شمالی کشور همواره با بارشهای مداوم و اطلس بارشی غنی پیوند خوردهاند، اما فقدان زیرساختهای مهندسی سبب شده تا بارش ۸۵میلیمتری، معابر رشت در استان گیلان را مسدود و در مازندران، شهرهای جویبار، ساری، قائمشهر، نوشهر، چالوس و تنکابن را دچار آبگرفتگی کند. وضعیتی که به لغو امتحانات، تعطیلی ادارات این استان و در گلستان به آبگرفتگی در نوکنده و گرگان انجامید. این استانها با داشتن صدها رشتهرودخانه و پهنههای تالابی بینظیر، میتوانستند با هدایت مهندسی روانابها سفرههای آب زیرزمینی را تغذیه کنند و مانع خسارت شوند. اکنون مسئولان باید پاسخ دهند که با وجود هشدارهای پیاپی درباره النینو، طی ماههای گذشته چه تدبیری جز غافلگیری مجدد اندیشیده بودند؟
غافلگیری مزمن در مدیریت بحران
پدیده تغییر اقلیم و دگرگونی الگوهای بارشی در خاورمیانه و بهویژه فلات ایران، سالهاست که از یک فرضیه دانشگاهی به واقعیتی ملموس، خشن و پرهزینه بدل شده است. با ورود سامانههای ناپایدار جوی متأثر از دینامیک اقیانوسی و فعال شدن شاخصهای اقلیمی نظیر النینو در واپسین روزهای تابستان، الگوهای ریزش جوی به سمت سامانههای همرفتی شدید، پرفشار و نقطهای حرکت کردهاند. با این حال، نظام اجرایی و ستادهای مدیریت بحران کشور همچنان با سازوکارهای سنتی و واکنشهای پسین به رویارویی با این مخاطرات میروند. تبدیل بارانهای کوتاهمدت به آبگرفتگیهای زنجیرهای، نشاندهنده بنبست در سامانههای هیدرولیکی شهری و غیبت کامل آیندهپژوهی در آمایش سرزمین است.
بهجای آنکه بارشهای چند روز اخیر بهعنوان موهبتی طلایی برای احیای تالابهای رو به احتضار انزلی و میانکاله، مخازن سدها و تغذیه مصنوعی سفرههای آبخوانهای ساحلی در نظر گرفته شوند، بهدلیل ناتوانی در انتقال و ذخیرهسازی آب، مستقیماً به خیابانها سرازیر شدند و زندگی میلیونها شهروند را با اختلال اساسی مواجه ساختند. این بیبرنامگی مزمن نشان میدهد، مفهوم تابآوری شهری در استانهای شمالی کشور، تنها در حد اسناد کاغذی باقیمانده و لایروبی انهار، بازطراحی کانالهای سرپوشیده و کنترل سازههای موقت شهری پیش از وقوع حادثه انجام نمیشود.
بررسی دادههای ثبتشده در ایستگاههای هواشناسی و بارانسنجی استان گیلان نیز تصویری دقیق و نگرانکننده از شدت و تمرکز این ریزشهای جوی ارائه میدهد. آمارهایی که نشان میدهد حجم آب روانشده بر سطح زمین تا چه اندازه فراتر از گنجایش کانالهای سنتی و فرسوده هدایت آب بوده است. بر اساس این دادهها، شهرستان املش با ثبت رکورد کمسابقه ۱۴۴میلیمتر بارندگی در صدر جدول بارشهای استان قرار گرفت و پس از آن، سیاهکل با ۱۰۳میلیمتر و لنگرود با ۹۸میلیمتر بیشترین حجم بارانهای رگباری را تجربه کردند. در حوضههای پرخطر و کانونهای اولیه بارشی نیز ارقام بالایی تا ۸۵میلیمتر به ثبت رسید. درحالی که مناطق ساحلی و جلگهای از جمله گیسوم تالش با ۵۴میلیمتر و ایستگاه پایش کشاورزی شهرستان رشت با ۵۳میلیمتر بارندگی، زیر شلاق این سامانه ناپایدار جوی قرار گرفتند، آماری سنگین که در صورت وجود زیرساختهای بازچرخانی و مهار رواناب، میتوانست ذخیرهای ارزشمند برای سفرههای تشنه منطقه باشد، اما در نبود برنامهریزی، مستقیماً به بحران آبگرفتگی معابر و فلج شدن تردد شهری انجامید.
سیلاب شهری در رگهای گیلان
سامانه بارشی پرقدرتی که از اواخر وقت دوشنبه شانزدهم شهریورماه مرزهای گیلان را درنوردید، خیلی زود کارآمدی زیرساختهای جمعآوری آبهای سطحی را در کلانشهر رشت و شهرهای پیرامونی به چالش کشید.
محمدعلی ویشکایی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان با اشاره به آخرین وضعیت بارشها در استان گفت: «درپی هشدار سطح نارنجی که از روزهای قبلتر به تمامی شهرستانها و ستادهای مدیریت بحران اعلام شده بود، شاهد بارشهای قابل توجهی در سطح استان هستیم. بر اساس آخرین آمارهای ثبتشده، بیشترین میزان بارش مربوط به املش بوده در یکی از ایستگاههای کشاورزی شهرستان رشت نیز بیش از ۵۳میلیمتر بارندگی ثبت شده است.»
این مقام مسئول با اشاره به حوادث ناشی از عدمپایش ایمنی پیش از طوفان خاطرنشان کرد: «در شهرستان تالش سقوط یک داربست روی دو خودرو گزارش شده که خسارت واردشده به خودروها جزئی بوده است. پیش از این نسبت به استحکام سازههای موقت هشدار داده شده بود و با توجه به هشدارهای صادرشده، لازم بود سازههایی مانند داربستها بهطور کامل مستحکم شوند تا در اثر وزش باد دچار مشکل نشوند.»
ویشکایی در تشریح محاصره معابر شهری رشت ازسوی روانابها گفت: «در سطح شهر رشت تعدادی از خیابانها و معابر از جمله بلوار دیلمان و شهرک بهشتی دچار آبگرفتگی شدهاند که آبگرفتگی در شهرک بهشتی تا حدود ۸۰درصد فروکش کرده است، اما در بلوار دیلمان همچنان تردد با کندی انجام میشود. از شهروندانی که اخبار و گزارشهای مربوط به وضعیت بارندگی را دنبال میکنند درخواست داریم تا حد امکان از ترددهای غیرضروری در سطح شهر خودداری کنند. عوامل آتشنشانی، شهرداری، حوزه عمرانی و جمعیت هلالاحمر در نقاط مختلف شهر مشغول عملیات هستند و حضور خودروهای غیرضروری در مسیرها میتواند روند فعالیت نیروهای امدادی را مختل کند و حتی موجب گرفتار شدن خود این خودروها شود.»
تصاویر مخابرهشده از شهرهای آستانه اشرفیه، لنگرود، تالش و آستارا حاکی از آن بود که به دامافتادن روانابها در سطح سوارهروها و ورود رسوبات به مجاری دفع آب، خیابانهای اصلی را به ماندابهای موقت تبدیل کرده بود.
تعطیلی مازندران زیر فشار باران
در استان مازندران، وضعیت از آبگرفتگی مقطعی فراتر رفت و به تعطیلی کامل دستگاههای اداری و اجرایی انجامید. با تندتر شدن ضرباهنگ بارشهای موسمی از بامداد سهشنبه هفدهم شهریورماه، حجم روانابهای سرریز از دامنههای البرز به سمت دشت ساحلی افزایش یافت و شبکههای شهری شهرهای ساری، جویبار، قائمشهر، نوشهر، چالوس و تنکابن توان خود را برای مهار و انتقال جریان از دست دادند. سقوط درختان کهنسال، ناترازی در شیببندی معابر و انسداد دهانه پلها، تردد ناوگان امدادی را نیز متوقف ساخت.
عیسی قاسمی طوسی، معاون توسعه مدیریت و منابع استانداری مازندران با اشاره به توقف فعالیتهای عمومی استان گفت: «با توجه به صدور هشدار نارنجی و تشدید فعالیت سامانه بارشی که موجب آبگرفتگی برخی معابر شهری، سقوط درختان و ایجاد مشکل در مسیرهای دسترسی شده است با دستور استاندار مازندران، تمامی ادارات، مراکز آموزشی و دستگاههای اجرایی استان در روز سهشنبه ۱۷شهریور تعطیل و امتحانات مدارس و دانشگاهها نیز در این روز لغو شد.»
حسینعلی محمدی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران نیز با هشدار نسبت به خطرات بالادست و تهدیدات رودخانهای بیان کرد: «با توجه به هشدار نارنجی هواشناسی، بر آمادگی دستگاههای اجرایی و ستادهای مدیریت بحران شهرستانها تأکید شده و خواستار توجه جدی شهروندان به هشدارهای هواشناسی هستیم. یکی از مهمترین توصیهها در شرایط فعلی، خودداری از توقف و اسکان در حریم رودخانهها و مسیلهاست زیرا افزایش ناگهانی حجم آب میتواند شرایط این مناطق را به سرعت تغییر دهد و خطراتی جدی برای افراد ایجاد کند. مناطق کمارتفاع شهری نیز در زمان بارش شدید باید با دقت بیشتری پایش شوند. چراکه آبگرفتگی ایجادشده در برخی شهرهای استان نشان داد بارش سنگین میتواند در مدت کوتاهی وضعیت معابر را برهم بزند.»
از سوی دیگر، شریانهای مواصلاتی کوهستانی شمال کشور نظیر محورهای هراز، کندوان و سوادکوه، همزمان با تشدید بارندگیها با خطر رانش زمین، آبشستگی شانه راهها و سقوط واریزههای سنگی مواجه شدند.
سرهنگ هادی عبادی، رئیس پلیس راه فرماندهی انتظامی مازندران با هشدار به رانندگان و ضرورت انسداد ترافیک القایی اعلام کرد: «با توجه به احتمال آبگرفتگی، سیلاب، ریزش سنگ و رانش زمین، رانندگان باید اکیداً از انجام سفرهای غیرضروری خودداری کنند. در صورت ضرورت اجتنابناپذیر سفر، رعایت سرعت مطمئنه و حفظ فاصله طولی مناسب با خودروهای مقابل الزامی است. در زمان بارندگی شدید و کاهش میدان دید افقی، لازم است رانندگان از ادامه حرکت در نقاط پرخطر خودداری کنند. چراکه توقف در حاشیه رودخانهها، مسیلها و ترانشههای مستعد ریزش سنگ میتواند بسیار خطرآفرین باشد.»
ضرورت مهندسی سازگار با اقلیم
موج بارندگیها با عبور از گیلان و مازندران، استان گلستان را نیز تحتالشعاع قرار داد. بر اساس اطلاعیههای ستاد بحران گلستان، بارندگیهای شدید رگباری از سمت غرب استان آغاز شد و در کوتاهمدت خیابانهای نوکنده و سپس معابر گرگان را دچار آبگرفتگی و پسزدگی فاضلاب کرد. همراه با تلاطم و مواج شدن پهنه دریایخزر، طغیان رودخانهها و مسیلهای میانحوضهای نیز اعلام شد تا هشدارهای نارنجی در عمل ناکارآمدی ساختارهای جمعآوری آب را به نمایش بگذارند.
این سلسله بحرانهای تکرارشونده در نوار شمالی کشور، حاوی یک پیام آشکار برای سیاستگذاران حوزه زیرساخت و منابع آب است و آن هم اینکه دوران مدیریت بحران انفعالی به پایان رسیده است. بارشهایی با این مقیاس، پدیدههایی ناشناخته یا غیرقابلپیشبینی نیستند. پیشبینیهای اقلیمی از ماهها پیش فعالشدن النینو را خبر داده بودند، اما نبود طرحهای آبخیزداری بالادست، بتنیکردن بستر رودخانهها، از بین رفتن اراضی جاذب آب و غفلت از سامانههای زهکشی مدرن، هر قطره باران را به عاملی برای تهدید زیرساختها بدل کرده است.
بهجای اتکا به واکنشهای پس از سانحه نظیر تعطیلی ادارات و مدارس یا بهکارگیری پمپهای تخلیه سیار در معابر آبگرفته، باید سامانههای مهار سیلاب، حوضچههای آرامش، تالابهای دستساز و تزریق مستقیم روانابها به سفرههای زیرزمینی در اولویت بودجههای عمرانی قرار گیرند. تا زمانی که نگاه مدیریتی از واکنش انفعالی به سازگاری هوشمند با اقلیم تغییر نیابد، هر بارش پاییزی سرفصلی تازه برای خسارتهای اقتصادی، اختلال اجتماعی و تکرار واژه «غافلگیری» خواهد بود.
