استان قم با در اختیار داشتن بیش از یکمیلیونو۱۲۳هزار هکتار عرصه تحت مدیریت منابع طبیعی، در سالهای اخیر با چالشهای اقلیمی و محیطزیستی متعددی از جمله کاهش آورد رودخانهها، گسترش کانونهای گردوغبار، ضعف پوشش گیاهی و فرسایش خاک دستبهگریبان بوده است. این وضعیت حساس، ضرورت گذار از رویکردهای حفاظتی سنتی به مدلهای نوین احیا، آبخیزداری و مدیریت پایدار سرزمین را در این اقلیم خشک و نیمهخشک بیش از هر زمان دیگری آشکار کرده است. در این چارچوب، هر قطره آب باران بهعنوان ظرفیتی استراتژیک تلقی میشود که مدیریت روانابها و تغذیه سفرههای زیرزمینی را به اولویتی بنیادین برای تابآوری سرزمین تبدیل کرده است.
در حوزه آبخیزداری، اجرای بیش از ۲هزارو۵۰۰ سازه در نقاط مختلف استان با هدف کنترل سیلاب و تقویت آبخوانها صورت گرفته است که نشاندهنده ارتقای سطح عملیات فنی در این بخش است. در کنار این تلاشهای عمرانی، مقابله با پدیده بیابانزایی به عنوان یک زنجیره درهمتنیده از اقدامات بیولوژیک و بیومکانیک دنبال میشود. از دهه ۵۰ تاکنون، بیش از ۱۰ هزار هکتار از عرصههای بحرانی تحت عملیات احیایی از جمله بوتهکاری و ایجاد هلالیهای آبگیر قرار گرفتهاند. صیانت از اراضی ملی نیز با جدیت پیگیری میشود؛ بهطوریکه در سالهای اخیر، علاوه بر تعیین تکلیف پروندههای حفاظتی، صدها فقره رفع تصرف در سطح گسترده انجام شده که بیانگر عزم راسخ برای جلوگیری از تخریب اراضی ملی است.
حفاظت از پوشش گیاهی در برابر حریق نیز به عنوان بخشی از زنجیره حفاظت، با پایش مستمر و اقدامات پیشگیرانه دنبال میشود. علاوه بر این، عملیات احیا و غنیسازی مراتع با روشهای بیومکانیکی نظیر چالههای فلسی در محدودههایی نظیر چشمهشور، نشاندهنده اهتمام به افزایش نفوذپذیری آب و تقویت پوشش گیاهی است. در هفته دولت سال ۱۴۰۵ نیز، اجرای عملیات بیابانزدایی در بیش از هزار هکتار از عرصههای استان، گامی بلند در جهت تثبیت شنهای روان و مدیریت پایدار منابع خاک و آب به شمار میرود.
با این حال، مدیریت این پهنههای وسیع، نیازمند همراهی جامعه محلی است. برگزاری دهها پویش مردمی با مشارکت عمومی و آموزش هزاران دانشآموز در مدارس و کانونهای فرهنگی، نشاندهنده پیوند عمیق میان سیاستهای منابع طبیعی و سرمایههای اجتماعی است. ترویج فرهنگ حفاظت در نسل جدید، ماندگارترین روش برای تضمین آینده سرزمین است. با وجود تمامی اقدامات انجام شده، منابع طبیعی قم همچنان با فشار اقلیمی و انسانی مواجه است. کنترل کانونهای گردوغبار شرق قم، تأمین حقابههای زیستمحیطی و جلوگیری از توسعه غیرمجاز منابع آبی در بالادست، از مهمترین چالشهای پیشروست. موفقیت در این مسیر، نه در پروژههای مقطعی، بلکه در گرو یکپارچهسازی مدیریت سرزمین است که آب، خاک، پوشش گیاهی و مشارکت مردم را به عنوان یک زنجیره واحد و هوشمند در نظر بگیرد. آینده منابع طبیعی قم در گروی تداوم نگاهی است که این عرصهها را سرمایهای ملی برای نسلهای امروز و فردا میداند.
دستیابی به این چشمانداز، مستلزم همافزایی فرابخشی و بسیج تمامی دستگاههای اجرایی استان است. تداوم خشکسالیها ایجاب میکند که رویکردهای سنتی با بهرهگیری از فناوریهای نوین، نظیر پایش ماهوارهای و هوش مصنوعی در ارزیابی کانونهای فرسایش بادی، ترکیب شوند. منابع طبیعی تنها یک نهاد اجرایی نیست، بلکه هسته اصلی امنیت زیستی و تابآوری اقتصادی منطقه محسوب میشود. بنابراین، تخصیص بودجههای پایدار و جذب سرمایهگذاریهای فناورانه برای تجهیز یگانهای حفاظت، ضریب موفقیت طرحهای تثبیت خاک را به میزان قابلتوجهی افزایش میدهد. عبور از بحرانهای اقلیمی کنونی، جز با باور به یکپارچگی اکوسیستمهای بیابانی و کویری قم و تعهد عملی به حفظ این میراث گرانبها در سطح حاکمیتی میسر نخواهد بود.
