يادش بخير مادربزرگ با آن جوشاندههايش. از مسكنهايي كه براي دل درد و سردرد تجويز ميكرد تا آرامبخشهايي كه واقعاً تأثيرگذار بودند. همه اينها را با چند برگ از علفيات تهيه ميكرد و بخش اعظمي از عرقياتش به عنوان شربت و نوشيدنيهاي گوارا در مراسمها نقش خود را ايفا ميكردند.
نميدانم مادربزرگ اطلاعات خوبي داشت يا همه قديميها آموخته بودند براي درمان دردهايشان به طبيعت پناه ببرند. هرچه بود، اعتمادي بود كه به آنها وجود داشت.
سالها از آن روزها گذشت و كمكم داروهاي شيميايي حاكمان دنياي دوا و درمانها شدند. ديگر كسي به سراغ گل گاو زبان، شيرين بيان، كاسني و گزنه نميرفت و بومادران و آس- مرسين و خرفه رو به فراموشي ميرفتند كه طبيعت فرياد برآورد كه هر چه هست در دل من است و انسانها را يكبار ديگر به سمت خود فراخواند.
بر اساس گزارشهاي موجود، گياهان دارويي كه قرنها تنها درمان بيماريهاي مختلف انسانها بودند، جايگزيني به نام داروهاي شيميايي پيدا كردهاند و عطاريهايي كه بوي خوش گياهان دارويي آنها از چندين متر آنطرفتر به مشام افراد سالم و بيمار ميرسيد، جاي خود را به داروخانههاي متعددي دادهاند كه در قفسههاي شيك آنها داروهاي شيميايي با نظم خاصي در كنار هم قرار گرفتهاند و در بسياري از مواقع بوي اين داروها كه در فضاي داروخانهها پراكنده ميشود، نهتنها مشام بيماران را نوازش نميدهد بلكه بر التهاب و نگراني آنها ميافزايد.
جنتامايسين، امپرازول، دايميتيكون و اسپكتورانت نقل هر خانه و كاشانهاي شدهاند و قرصهاي مسكن و ايبوبروفنها را ميتوان در هر قفسه خانه و كيف دستي افراد به راحتي يافت. با اينكه بعد از افول اقتدار گياهان دارويي در دنياي انسانها، براي مدتي آنها به حاشيه رانده شدند اما امروز و با آگاهي مردم از مضررات داروهاي شيميايي در مقابل فوايد درمانيشان، ترجيح ميدهند راه را براي حضور گياهان دارويي به منزلشان باز كنند و تجربيات مادربزرگها و پدربزرگها را براي درمان دردها و بيماريهايشان به كار گيرند.
شيمياييها در خدمت گياهيها
حالا در هر كوچه وخياباني ميتوان داروخانهاي را مشاهده كرد اما به همين نسبت عطاريها نيز در حال رشد هستند و بر همين اساس به رغم فراواني داروهاي شيميايي، استفاده از گياهان دارويي نيز سير صعودي پيدا كرده است.
مردم خوب فهميدهاند كه مصرف طولاني و در برخي موارد مصرف مقطعي داروهاي شيميايي ميتواند، عوارض جانبي بر جا گذارد كه بعضاً از خود بيماري نيز خطرناكتر هستند. شايد به همين دليل گرايش عمومي به استفاده از داروهاي گياهي و به طور كلي فرآوردههاي آنها روبه افزايش است. هرگز نميشود به روزي فكر كرد كه هيچ داروي شيميايي در بازار وجود نداشته باشد زيرا بسياري از اين داروها براساس نيازهاي پزشكي و درماني انسانها و پيشرفت علم پزشكي صورت گرفته و نميتوان داروهاي شيميايي را به صورت مطلق جايگزين نامناسبي براي گياهان دارويي دانست زيرا هستند بيماريهايي كه به نام «خاص» درمانشان با داروهاي «خاص» امكانپذير است اما به هرحال، بسياري از بيماريها و دردهاي معمول روزمره و عمومي با گياهان دارويي درمانپذيرند.
سفرهاي پرماجراي دارويي
كافي است كمي كارتونها را با دقت نگاه كنيم. وقتي شخصيتي مريض ميشود و طبيب درمانش را منوط به يافتن گياهي در دل كوههاي دور ميداند گروهي تمام سختيها و مشكلات را به جان ميخرند تا براي نجات جان بيمار به سفري پرماجرا بروند.
در دوراني كه شغل عطاري از جايگاه خاصي برخوردار بود و در بازارهاي سنتي ايران، عطاريها ارج و قرب بالايي داشتند، عطارها، افراد كار بلدي بودند كه هميشه ميشد حجرههايشان را پر از مشتري ديد. البته نه اينكه مردم آن زمان زياد بيمار ميشدند بلكه به اين خاطر كه مردم مصرف جوشاندههاي گياهاي را بخشي از زندگي خود ميدانستند.
عطارها ميتوانستند داروهايي كه طبيبان و حكيمان براي بيماران تجويز كرده بودند را آماده كرده يا خود بر اساس تجربهاي كه از پدران و پيشينيانشان كسب كرده بودند براي رفع برخي دردها دارويي را توصيه كنند. البته در آن زمان هم بودند افرادي كه به كوهها و دشتها ميرفتند و گياهان دارويي را ميچيدند و آنها را در اختيار عطاريها قرار ميدادند. بعضي وقتها نيز اين افراد شخصاً به در منازل مراجعه كرده و گياهان كوهي را مستقيماً به دست مردم ميرساندند و از اين راه به كسب درآمد ميپرداختند.
بازگشت به طبيعت درمانگر
هنوز بوي آشپزخانه مادربزگ به مشامم ميرسد. اتاق كوچكي كه بوي مرزه، پونه، آويشن، ختمي و كلپورهاش فضاي آن را بسيار آرامشبخش كرده بود. بيشتر اين سبزيجات در پخت غذاها مورد استفاده قرار ميگرفتند و بخشي از گياهان هم براي درمان امراض مختلف كاربرد داشتند. البته در حال حاضر هم بقچههاي دوايي در برخي از خانهها در شهرها و روستاهاي مختلف وجود دارد و سرمنشأ توليد داروهاي شيميايي كنوني را ميتوان در آنها يافت.
بسياري كارشناسان و صاحبنظران قرن بيست ويكم را قرن بازگشت به دل طبيعت و استفاده از داروهاي گياهي نامگذاري كردهاند. براساس آمارها بيش از 60 درصد از مردم آلمان و بلژيك و 74 درصد انگليسيها تمايل به استفاده از درمانهاي طبيعي و گياهي دارند. ضمن اينكه طبق آمار سازمان بهداشت جهاني بالغ بر 80 درصد مردم جهان، به ويژه در كشورهاي در حال توسعه و نواحي فقير و دورافتاده، عمدهترين نيازهاي درماني خود را از گياهان دارويي تأمين ميكنند.
نبايد فراموش كنيم كه گياهان دارويي و مشتقات آنها، نقش عمدهاي در صنعت داروسازي نوين دارند. چنين داروهايي براي درمان بيماريهاي قلبي، فشار خون بالا، انواع دردهاي مزمن، آسم و ديگر بيماريها به كار ميروند. مردم سرزمينهاي چين و ژاپن معتقدند كه پزشكي در آن كشورها سابقه چند هزار ساله دارد و 3 هزار سال قبل از عيسي مسيح باغهاي پرورش گياهان دارويي در آنجا وجود داشتهاست. در هند نيز پزشكي سابقه ديرينه دارد و بقراط از ادويههاي هندي استفادههاي زيادي كردهاست.
وجود دايرهالمعارف ۴۲ جلدي در مصر كه شش مجلد آن اختصاص به پزشكي داشتهاست، مصريان را از مدعيان اوليه پزشكي در تاريخ قرار دادهاست. به عقيده مصريان، هرمس تمامي علوم، از جمله پزشكي را به وسيله وحي دريافت كردهاست. همه اطباي مصري را كاهنان تشكيل ميدادند. چون روحانيت ديني در مصر تسلط داشت و اطبا نيز از آن گروه بودند نتوانستند به علوم پزشكي وارد شوند.
پزشكي در ايران نيز سابقه چندين هزار ساله دارد و به چهار قرن قبل از ميلاد مسيح برميگردد. اصول و ريشههاي پزشكي ايراني در كتابهاي اوستا و زند ذكر شده است.
اما متأسفانه بايد گفت در كشور ما كه منشأ بسياري از گياهان دارويي است، به دليل استفاده ناصحيح و نبود فرهنگ مصرف داروهاي گياهي، هماكنون 97 درصد از مردم از داروهاي شيميايي استفاده ميكنند.
طبق آمار وزارت بهداشت، حدود 3 درصد مردم ايران از داروهاي گياهي و 97 درصد از داروهاي شيميايي استفاده ميكنند و بر اساس همين آمار حدود 150 نوع داروي گياهي و 4 هزار و 200 نوع داروي شيميايي در بازار ايران موجود است. آمار مصرف گياهان دارويي در دنيا نشان ميدهد كه 80 درصد از 6 ميليارد نفر جمعيت دنيا از داروهاي گياهي استفاده ميكنند.
اگر يكي از افتخارات ما ايرانيان اين است كه در زادگاه طبيبان و پزشكان توانمندي همچون رازي، ابوريحان بيروني و ابوعليسينا زندگي ميكنيم، پس بايد به مرام و مسلك آنها نيز احترام بگذاريم و دانش و مهارت استفاده از طب سنتي و گياهان دارويي را تحتالشعاع ظهور طب نوين و داروهاي شيميايي قرار ندهيم.
اخبارهاي خوبي كه در مورد توجه مردم و مسئولان به گياهان دارويي به گوش ميرسد نيز ميتواند دنياي زيستن در كنار گياهان را براي ما ترسيم كند. شنيدهها حكايت از آن دارد كه جايگاه داروهاي گياهي طي چند سال گذشته در كشور دچار تحولات علمي و تخصصي نظاممندتري شده است و تشكيل ستاد گياهان دارويي و طب ايراني، تاسيس دانشكده طب سنتي، ايجاد درمانگاه و مراكز تحقيقاتي و آموزش تخصصي گروهي از پزشكان و داروسازان، نمادي از تحول در طب سنتي و درمان گياهي است؛ تغييراتي كه باعث ايجاد يك ديدگاه مثبت نسبت به طب سنتي در بين مردم ميشود.
