زینب شکوهی طرقی - تأثیر عنصر روی بر سلامتی انسان، دام و گیاهان بر هیچ کس پوشیده نیست. به گفته پزشکان عنصر روی بعد از عنصر آهن دومین عنصری است که کمبود آن باعث ایجاد کم خونی و عوارض ناشی از آن می شود. ضعف، خستگی پذیری زودرس، بی اشتهایی، ریزش مو، اختلالات هورمونی و جنسی، عدم ظهور صفت ثانویه جنسی، بلوغ دیررس، شکل گیری سندروم کوتاهی قد، کاهش حس چشایی، اختلال در سیستم ایمنی، ریزش مو، ایجاد زخم های مزمن، بی اشتهایی، کاهش وزن، اسهال، کاهش ضریب هوشی بویژه در کودکان، تغییرات پوستی، اسهال، اختلالات روانی و کندی رشد تنها گوشه ای از عوارض کم بودن این عنصر در بدن انسان است.
زایمان زودرس، احتمال سقط جنین، نقص سیستم ایمنی بدن جنین، کاهش رشد جنین، تولد نوزاد با وزن کم و تسریع در پوسیدگی دندان های مادر باردار نیز از دیگر عوارض کاهش عنصر روی در دوران بارداری است.
***
حدود یک سال پیش اداره بهبود تغذیه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از اجرای "طرح غنی سازی نان با روی" خبر داد. بر این اساس قرار بود این طرح به شکل آزمایشی ابتدا در یک استان و سپس در سراسر کشور اجرا شود. اجرای این طرح نشان دهنده اهمیت عنصر روی در ارتقای سطح سلامت جامعه است. هرچند برخی کارشناسان معتقدند به جای آرد، باید خاک کشور را غنی کرد اما مطالعات مربوط به تأمین روی در رژیم غذایی نشان دهد که کمبود روی یک پدیده جهانی است و تنها مختص ایران نیست تنها تفاوت در این است که تبعات این نقیصه در مشور ما به نسبت سایر کشورها مشهودتر است.
خاک ایران فقیر از عنصر روی
خاک به دو نوع خاک سبک و خاک سنگین تقسیم می شود. خاک از اجزای سه گانه شن، رس و سیلیت تشکیل شده است. در مناطقی که میزان شن بیشتر است بافت خاک نیز سبک تر است بنابراین میزان روی در این نوع خاک هم کمتر خواهد بود.
دکتر احمد بای بوردی، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان شرقی و متخصص تغذیه گیاهی درباره دلایل کمبود روی خاک ایران می گوید: دلایلی مانند آهکی بودن خاک،PH بالا، بی کربنات بودن آب آبیاری، تنش خشکی و شوری، کمی مواد آۀی در خاک های زراعی، استقرار خشکی و تداوم آن در همه فصول، مصرف نامتعادل کودها بویژه مصرف بی رویه و فراوان کودهای فسفاته و ازته و رواج نداشتن مصرف کودهای محتوی عناصر ریزمغذی بویژه سولفات روی از جمله عواملی است که باعث شده، محصولات کشاورزی بدست آمده حاوی مقدار کمی عنصر معدنی روی باشد زیرا با این شرایط یا گیاه نمی تواند این ریز مغذی ها را جذب کند و یا در صورت جذب امکان استفاده از آن را به دلیل رسوب در آوندها ندارد.
مشکل کمبود روی در تمام مناطق کشور وجود دارد. در مناطقی از کشور که خاک سبک تر، بارندگی بیشتر و میزان خاصیت قلیایی و آهکی خاک بیشتر است کمبود روی هم بیشتر دیده می شود. همچنین خاک استان های آذربایجان، نوار شمالی کشور، ایلام، کرمانشاه و برخی دیگر از مناطق کشور بیش از سایر مناطق از عنصر حیاتی روی محروم است. در برخی از استان های کشور مانند اصفهان، مرکزی و خوزستان میزان روی خاک به نسبت بیشتر است.
در مجموع مقدار عنصر معدنی روی قابل استفاده از خاک ایران به طور معمول کمتر از 8/0 میلی گرم در یک کیلوگرم خاک است. در حالی که در شرایط مطلوب مقدار روی باید بیشتر از یک میلی گرم در کیلوگرم باشد. بنابراین گیاهانی که در این شرایط کاشت و برداشت می شوند به شدت از کمبود عنصر روی رنج می برند.
طبق بررسی های انجام شده، مقدار ریزمغذی ها بویژه روی در خاک کشور پایین و حتی در بیش از 70 درصد آنها زیرخط فقر قرار دارد. نگاهی به نقشه های حاصلخیزی کشور می تواند بهترین نشانه برای تأیید این گفته باشد.
آغاز غنی سازی روی از محصولات کشاورزی
به طور کلی نان غذای اصلی مردم است و 70 درصد پروتئین و 40 درصد کالری مورد نیاز را تأمین می کند. از طرفی چون گندم مصرف شده در تهیه نان، در شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک(خاک های آهکی) کشت می شود طبیعی است که میزان روی در این محصولات نیز کمتر باشد.
دکتر بای بوردی، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی آذربایجان شرقی می افزاید: متأسفانه سبوس که حاوی بیش از 80 درصد عناصر معدنی مفدی برای سلامتی است از گندم جدا می شود و دور ریخته می شود. این موضوع باعث می شود که عناصر معدنی و مینرال ها نیز همراه سبوس دفع شود در نهایت نانی که به دست مردم می رسد فاقد عناصر معدنی است.
تحقیقات نشان می دهد میزان جذب روی از طریق غنی سازی نان با روی در بدن بسیار پایین تر از غنی سازی از طریق محصولات کشاورزی است. به همین دلیل بهتر است کمبود روی بدن را با غنی سازی خاک آغاز کنیم نه غنی سازی نان چرا که میزان جذب روی در این دو شیوه بسیار متفاوت است.
تحقیقات کارشناسان علمی نشان می دهد بهترین روش رفع گرسنگی سلولی در انسان ابتدا غنی سازی محصولات کشاورزی در مزارع و باغ ها و بعد افزودن عناصر مورد نیاز در فرآیند تهیه محصولات غذایی است. به همین دلیل است که تزریق عنصر حیاتی روی به خاک مزارع و باغ ها اصولی تر از غنی سازی آرد با روی است. امروزه با آموزش های لازم تمام کشاورزان نسبت به عوارض کمبود روی در گیاهان و تأثیر آنها بر سلامت انسان آگاه هستند. اما اگر شرایطی ایجاد شود تا کشاورزان با محلول پاشی روی، مزارع و باغ ها را خود غنی کنند تمام اجزاء گیاه از جمله دانه، میوه و پوست آن حاوی عنصر روی می شود که این موضوع به نفع اقتصد کشور و سلامت مردم است.
نکته مهم اینجاست که طرح غنی سازی کارخانه های آردسازی با روی که در برخی از مناطق کشور اجرا می شود در واقع غیرمنطقی و نتیجه معکوس دهنده است.
از این رو بهتر است بنا به اولویت نوع محصول کشاورزی، فقر عناصر اصلی خاک مانند روی را با محلول پاشی سولفات روی جبران کرد. به عنوان مثال هر هکتار زمین کشاورزی با 30 تا 40 کیلوگرم سولفات روی به شکل مصرف خاکی تا 3 سال نسبت به عناصر روی بی نیاز می شود، این موضوع نشان می دهد این شیوه سرمایه گذاری، مطلوب تر و کارسازتر است چراکه نیاز به عنصر روی اکثر محصولات کشاورزی کشت شده در این مدت 3 ساله به راحتی و یکباره رفع می شود.
همینطور تشویق و ترغیب کشاورزان به کاشت محصولات کشاورزی غنی شده به عناصر معدنی مورد نیاز را از دیگر راهکارهای رفع این مشکل است.به عنوان مثال اگر دولت شرایطی ایجاد کند تا محصولات غنی شده به عنصر معدنی روی با قیمت بیشتری نسبت به دیگر محصولات خریداری شود ناخودآگاه کشاورزان نسبت به غنی کردن مزارع و باغ های خود اقدام می کنند.
سیر قهقرایی حاصلخیزی خاک
عناصر مورد نیاز گیاه در خاک از دو دسته عناصر پرمصرف و عناصر کم مصرف تشکیل می شود. عناصر پرمصرف از جمله ازت، فسفر و پتاسیم است که یارانه دولتی به آن تعلق می گیرد.
خلیل حیدری، کارشناس ارشد تغذیه گیاهی سازمان جهادکشاورزی استان کرمانشاه در این باره می گوید: عناصر کم مصرف، ریز مغذی هایی شامل روی، آهن، منگنز و مس است که به دلیل برخوردار نبودن از یارانه دولت، کشاورزان تمایلی به استفاده آنها در زمین های زراعی و غنی کردن مزارع خود با آنها ندارند.
سطوح بالای استفاده از کود فسفره در ارقام محصولات کشاورزی به دلیل اثر فسفر بر رشد گیاه که از گذشته تا به امروز مرسو بوده است، باعث رسوب عنصر روی و کاهش شدید جذب این عنصر در محصولات کشاورزی می شود. حاکمیت این روش های غیرعلمی سبب شده است تا کمبود روی در زنجیره غذایی گیاه، دام و انسان در کشورهای خاورمیانه به خصوص ایران عمومیت داشته باشد.
طبق بررسی های انجام شده در حال حاضر بخش آلی خاک که نقش حاصلخیزی دارد سیر قهقهرایی حاصلخیزی را طی می کنند.یعنی ماده آلی خاک در حال نابودی است. تحقیقات نشان می دهد 15 سال پیش ماده آلی خاک کشور به طور میانگین بین 1 تا 5/1 درصد بود اما در حال حاضر این میزان بین 6/0 تا 8/0 درصد کاهش یافته است.
نداشتن تناوب صحیح، بازنگردان بقایا به خاک، استفاده از ادواتی که ماده آلی را از بین می برد، مصرف بی رویه کودهای شیمیایی به خصوص کودهای ازته، استفاده نکردن از کودهای غنی ساز، آلی و بیولوژیک، کودهای حیوانی، کمپوست و بیوکمپوست، جلوگیری نکردن از فرسایش خاک های زراعی و نظایر آن از عوامل ایجاد کننده سیر قهقهرایی حاصلخیزی جدی خاک کشور است.
تولید یک سانتی متر خاک حاصلخیز در کل کشور با اقلیم متفاوت به طور میانگین 350 تا 500 سال طول می کشد. بنابراین سافتن ساز و کارهای علمی و عملی که مانع از حاصلخیزی خاک شود، ضرورتی اجتناب ناپذیر است. ایجاد تناوب در کشاورزی، به این معنی که دولت از کشاورزان درخواست کند امسال گوجه فرنگی، گندم یا فقط فلان محصول گیاهی کشت شود، ایجاد برنامه های سخت گیرانه برای جلوگیری از سوزاندن یا از بین بردن پسماندهای گیاهی مزارع و باغ ها، جلوگیری از فرسایش خاک، کشت نواری به این معنی که در یک نوار از زمین سیب زمینی و در نوار دیگر گوجه فرنگی کشت شود، یا پیشگیری از مصرف بیش از حد مواد آلی خاک، می تواند به حاصلخیزی خاک کمک شایانی کند.
حاصلخیزی خاک و غنی شدن آن به مواد مورد نیاز از جمله روی نیازمند تدوین برنامه های حاصلخیزی و ایجاد ضمانت نامه های اجرایی است.به عنوان مثال اگر دولت شرایطی ایجاد کند و بگوید در یک دوره هشت ساله حاصلخیزی خاک از A به B برسد تلاش تمام نهادهای مرتبط و کشاورزان برای حرکت به این سمت مضاعف می شود. البته این امر نیازمند تزریق اعتبارات لازم، ارتقای سطح آگاهی کشاورزان و ضمانت نامه های اجرایی است. توجه به شرایط اقلیمی، امکانات موجود و میزان غنی یا فقیر بودن عناصر خاک هر استان را لازمه اجرای برنامه های حاصلخیزی بنا به شرایط موجود بتواند به مرور زمان، فقر منابع آلی و معدنی خاک را رفع کند.
