آیین ومناسبات ماه محرم درگلستان

این صبح روسیاه ، به چه روی می شود سپید !

فرهنگ و آداب و آیین مردم استان گلستان در مناسبت ها، باورها و مراسم مختلف سوگواری همگی سینه به سینه از زبان مردم قدیم منتقل شده اند و بیانگر آداب و رسوم مردم این استان‌اند. به گزارش روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان، از جمله این مراسم، آیین‌ها و آداب و رسوم مردم استان در ایام محرم است. مراسم ماه محرم در واقع بازسازی و یادآوری واقعه خونین کربلاست و پرشورترین این ایام از یکم تا دهم محرم به ویژه در روز نهم و دهم این ماه و اربعین امام حسین(ع) و یارانش است که در این ایام با برگزاری مراسم سینه زنی و زنجیرزنی، علم گردانی و تعزیه خوانی، واقعه خونین کربلا را در اذهان متبادر می‌‌کنند. در این ایام در همه شهرها و روستاهای گلستان در غم و ماتم فرو رفته و اقشار جامعه با پوشیدن لباس مشکی و آویز کردن پرچم سیاه برسر درب خانه و مکان کسب تجاری، سردرب مساجد و حسینیه‌ها خود را در ایام سوگواری سهیم می‌‌دانند.
در استان گلستان اقوام متعددی چون بومی ها، شاهرودی، کاشمری و نیشابوری، ترک، قزاق، قزلباش، سیستانی، بلوچ، مازنی و... در کنار یکدیگر زندگی مسالمت آمیزی دارند. این اقوام در ایام محرم با عادات و آداب خود به عزاداری می‌‌پردازند که در ادامه، مراسم مشترک و عمده آنها بیان می‌‌شود:
روضه خوانی:
تکایای موجود در محلات قدیمی و بازارهای شهرهای قدیمی به ویژه در گرگان نشان از آن دارد که معمولاً در هر محله‌ای یک تکیه وجود دارد و عزاداران شب‌ها در تکیه گرد هم جمع می‌‌شوند و به عزاداری می‌‌پردازند. همچنین برخی از ساکنان هر محله منبر کوچک دو پله‌ای در خانه دارند که در طول دهه و روز اربعین، در بزرگ‌ترین اتاق منزل قرار می‌‌دهند تا با واعظی که قبل از فرارسیدن محرم با او هماهنگ کرده اند بیاید و پس از سخنرانی به ذکر مصایب و مناقب امام حسین (ع) و یارانش بپردازد. در این مراسم عمدتاً زنان محل حضور می‌‌یابند و زنانه است. اما در روستاها روضه خوانی‌های خانگی توسط افراد متمول روستا دایر می‌‌شود و در نوبت صبح یا عصر پیش از نماز مغرب و عشا است. ساکنان این استان بر این باورندکه روضه خوانی در منازل موجب برکت مال و نزول نعمت می‌‌شود به همین دلیل افرادی که نذر روضه خوانی دارند اقدام به این کار می‌‌کنند و واعظ را به خانه دعوت می‌‌کنند تا از اول تا دهم محرم روضه درمنزل ایشان دایر شود.
نذورات ماه محرم:
نذر کردن در استان گلستان اشکال گوناگون دارد: نذر قربانی کردن گوسفند هنگام ورود علم، نذر قربانی کردن گوسفند در روز عاشورا و تحویل به مسجد یا تکیه محل جهت استفاده در غذای حسینی، دخیل شدن در خرج و مخارج ایام محرم به صورت پول نقد یا جنس که متداول‌ترین آن برنج و گوشت است. برخی افراد ابتدا نذر می‌‌کنند تا حاجتشان برآورده شود و بعضی بعد از برآورده شدن حاجتشان نذر می‌‌کنند. بعضی نیز در روز هفتم ماه محرم هنگام بستن علم نیت می‌‌کنند و روسری دور علم می‌‌پیچند و اسفند دود می‌‌کنند و از خدای خویش طلب مغفرت می‌‌کنند. اینگونه نذورات در اعتقادات آنها نقش بسزایی دارد و معتقدند که در این ایام حاجتشان بیشتر و زودتر نسبت به ایام دیگر برآورده می‌‌شود.
تعزیه و شبیه خوانی:
تعزیه خوانی و شبیه خوانی از جمله آداب ماه محرم بوده است که متأسفانه امروزه به فراموشی سپرده شده و تعزیه خوانان زبردست و مهار دار دنیا را وداع گفته اند. در استان گلستان دو دسته تعزیه خوانی و شبیه خوانی وجود داشته است؛ دسته‌ای ساکن شهر و روستای خود بودند که بیشتر در تاسوعا و عاشورا و اربعین حسینی اقدام به اجرای تعزیه خوانی و شبیه خوانی می‌‌کردند. در تعزیه روز عاشورا در یکی از میادین بزرگ شهر یا روستا، مردم گرد می‌‌آمدند و تعزیه خوانان به دو گروه اتقیا و اشقیا تقسیم می‌‌شدند و حوادث روز عاشورا را بازخوانی می‌‌کردند. آنها با نصب خیمه و خراب کردن بعضی از خیمه‌ها مجلس عزاداری را جلوه‌ای خاص می‌‌بخشند. شخصیت هایی چون شیر و مرد درویش نیز در تعزیه حضور داشته اند که شیر به هنگام ورود سیدالشهدا(ع) به میدان نبرد وارد می‌‌شد و از رفتن ایشان ممانعت می‌‌کردند. درویش نیز با لباسی یک‌دست سفید پس از شهادت امام حسین (ع) وارد صحنه می‌‌شد و به ذکر مصیبت می‌‌پرداخت. مردم در کاسه پر از آب او سکه نذری می‌‌انداختند. هم چنین به هنگام وارد شدن حضرت به میدان خانواده‌ها فرزندان خردسال خود را از زیر شکم ذوالجناح عبور می‌‌دادند و این کودکان در چکمه‌های فردی که شخصیت امام حسین(ع) را اجرا می‌‌کند پول به جهت قبولی نذرشان می‌‌انداختند.
مراسم علم بندان:
یکی از نشانه‌های مهم کربلا، علم یا طوق است که مردم گلستان در عصر روز پنجم محرم مراسم علم یا طوق بندان را اجرا می‌‌کنند. دسته‌های عزاداری- که هر مسجد، هیئت و دسته‌ای برای خود یک علم دارد- علم را در خیابان‌ها و کوچه‌های اطراف می‌‌گردانند.
روز تاسوعا:
دسته‌های عزاداری در عصر روز تاسوعا مهیا می‌‌شوند و در خیابان‌ها و کوچه‌ها به ویژه به زنجیرزنی می‌‌پردازند. سپس مراسم پامنبری آغاز می‌‌شود و تا نماز مغرب و عشا ادامه دارد. در مراسم مذکور که تنها در محلات قدیمی گرگان برگزار می‌‌شود خانه‌های گرگانی منبر خود را بیرون از درب منزل قرار می‌‌دهند. تا هرکسی نذری دارد شمعی روشن کند و روی آن قرار دهد. گرگانی‌ها اعتقاد دارند، اگر کسی شمع روشن کند و روی چهل منبر بگذارد حاجتش برآورده می‌‌شود. همچنین پختنی ویژه روز تاسوعا قورمه سبزی است.
روز عاشورا:
مردم شب پیش از عاشورا تا صبح در مساجد و تکایا به سر می‌‌برنند و به یاد شب وداع امام حسین(ع) با یارانش تا پاسی از شب به عزاداری و قرآن خوانی مشغولند. صبح این روز پیش از نماز صبح و برآمدن خورشید، مردمی که در مسجد هستند همراه با علم مسجد یا تکیه به خیابان‌ها و کوچه‌ها روانه می‌‌شوند. زنان نیز از خانه به این دسته ملحق می‌‌شوند و این بیت را با حزن و اندوه و سینه زنان اعم از زن و مرد می‌‌خوانند:
ای صبح روسیاه به چه روی می‌‌شود سپید
امروز حسین تشنه لب می‌‌شود شهید
و هرچه به وقت اذان صبح نزدیک می‌‌شوند دسته سینه زنی آرام آرام به مسجد برمی گردد تا نماز صبح را به جماعت اقامه کنند. پس از آن، در مسجد یا تکیه به عزاداران صبحانه می‌‌دهند و حدود ساعت 8 صبح دوباره عزاداران در مسجد دور هم گرد می‌‌آیند و دسته زنجیرزنی تشکیل می‌‌شود. این دسته به همراه دیگر عزادارانی که آن‌ها را همراهی می‌‌کنند به منزل چند تن از اهالی می‌‌روند که سفره پذیرایی از عزاداران حسینی را از قبل مهیا کرده اند. شیربرنج تنها غذایی است که عزاداران در چنین مراسمی نوش جان می‌‌کنند.
سپس دسته به زیارت اهل قبور و درگذشتگان می‌‌روند. نماز ظهر عاشورا مراسم باشکوهی است که هر شهر و روستایی اقامه می‌‌شود. در عصر روز عاشورا گروه تعزیه خوانی به اجرای تعزیه روز عاشورا می‌‌پردازند. شام غریبان
شام غریبان آخرین مراسم دهه محرم محسوب می‌‌شود که با اقامه نماز مغرب و عشا آغاز می‌‌شود.
در هنگام برگزاری مراسم شب غریبان، مراسم دسته چوبی برگزار می‌‌شود و اعتقاد دارند وقتی خبر شهادت امام حسین(ع) به مردم ایران رسید چون اسلحه خاصی نداشتند به خونخواهی آن حضرت چوب برداشته قیام کردند.
اربعین حسینی:
در این روز صبح برخی از خانواده‌ها حلیم و برخی دیگر شله زرد می‌‌پزند. همچنین در عصر این روز علم هر تکیه، مسجد یا هیئتی را با حضور عزاداران باز می‌‌کنند یا به اصطلاح شهید می‌‌کنند.