کسانی که در عزاداری شرکت میکنند، ادبیات ویژهای دارند. کلمات و واژههایی را به کار میبرند که گرچه بارها شنیدهایم، اما بازخوانی و ریشه یابی دوباره آنها خالی از لطف نیست. در این بخش آشناترین کلمات و عبارتهای عزاداری در ماه محرم مرور میکنیم.
خیمه
چادر یا محل زندگی است اما در روزهای عزاداری به معنای برگزاری مجلس و هیئت یا مراسم عزاداری است. البته این واژه ناخودآگاه برپا کردن دوباره خیمهها و محل زندگی اهل بیت در کربلا را تداعی میکند.
علم
در روزهای عزاداری دستهای از اسبان را به همراه علامتها و پرچم هایی به شیوهای خاص حرکت میدهند. البته علم و کتل به صورت مجازی به معنی سرو صدا راه انداختن و آشفته کردن هم به کار میرود.
بیرق
پرچم یا نشانهای که به عنوان هویت و اندیشه یک گروه به کار میرود. معمولاً در روزهای عزاداری پرچم سیاه که نماد اندوه و ماتم است، بر سر در تکایا و منازل برافراشته میشود.
سیاهپوش
هنگامی که مصیبت و حادثهای غمبار برای اهل بیت رخ میدهد، ظاهر و باطن را تغییر میدهند. این سیاهپوشی که در اماکن و لباسهای مردم آشکار میشود، نوعی همدردی و همراهی با صاحبان مصیبت است.
تعزیه
در لغت به معنی توصیه به صبر، خرسندی دادن و پرسش از بازماندگان است. تعزیه به معنی مجلس ترحیم نیز به کار میرود. در اصطلاح نوعی نمایش مذهبی و سنتی است که در آن به حادثه کربلا و مصیبتهای اهل بیت پرداخته میشود و هرکسی نقش یکی از شخصیتها را بر عهده میگیرد.
تعزیه معمولاً با به اجرا درآمدن پیشخوانى نمایش مجلس اصلى آغاز مىشود. کسى که تعزیه را برپا مىکند «بانى» و گرداننده آن را «تعزیه گردان»، «ناظم البکا» یا «معین البکا» و بازیگران آن را «تعزیهخوان» یا «شبیهخوان» مىنامند. همچنین به سایر همکاران برپایى تعزیه «عمله تعزیه» گفته مىشود.
شبیهخوانان در اجراى هر مجلس معمولاً دو دستهاند: اولیاخوان و اشقیاخوان. شبیهخوانهایى که نقش اولیا و یارى دهندگان دین را بازى مىکنند، اولیاخوان، مظلوم و انبیاخوان نامیده مىشوند و کسانى که نقش اشقیا و دینستیزان را بازى مىکنند، اشقیاخوان یا ظالم خوان هستند. اولیا خوانها نقشهاى خود را موزون و خطابهاى سر مىدهند، اما اشقیا خوانها سخنان خود را ناموزون و معمولى و در پارهاى از موارد، مسخرهآمیز بیان مىکنند.
اولیاخوانها جامه سبز یا سیاه بر تن مىکنند و اشقیاخوانها لباس سرخ. نشانه و نماد در تعزیه کاربرد بسیار دارد، چنانکه گفتهاند این نمایش باغى از نشانه و نمادهاست. از آن جملهاند انواع پرچمهاى سبز، سرخ و سیاه که نماد اهل بیت، شور و انقلاب و سوگوارىاند.
موسیقی آواها و اشعار مهم است. به طوری که شمر در دستگاه نوا و رجزها در دشتی اجرا میگردد.
در دوره دیلمیان شبیه خوانیها صامت بوده و در دوره ناصری موزون شده است و به شکوفایی رسیده است.
انواع تعزیه را مىتوان در سه دسته کلى برشمرد: 1) تعزیه دوره؛ 2) تعزیه زنانه؛ 3) تعزیه مضحک.
تکیه
مکان گردآمدن صوفیان، مزار مشایخ صوفیه، اقامتگاه موقت صوفیان در سفر، مهمانپذیر رایگان در شهرهای زیارتی و به ویژه در ایران محل برگزاری مراسم سوگواری پیشوایان دین و سوگواریهای ماه محرم و اجرای تعزیه است .
بناهایی که اختصاصاً برای تکیه ساخته شده بود، اغلب در مسیر گذر اصلی، دو محله را به یکدیگر پیوند میداد. حسینیه هم تکیهای است که در آنجا مرثیه حسین بن علی را خوانند و عزاداری کنند.
روضه
در اصل به باغ و بوستان میگویند. در زمان سلطان حسین بایقرا که یکی از امیران تیموری بود، برای راحتی و آسانی در خواندن مقاتل، کتاب روضه الشهدا به قلم ملا حسین کاشفی(875-911ه) و به زبان فارسی نوشته شد. این مسئله باعث شد مردم به خواندن نوشتههای مکتوب درباره واقعه عاشورا روی آورند. خطیبان روی منبر از روی این کتاب میخواندند.کم کم نوشتههای این کتاب را حفظ کردند و در مجالس به صورت شفاهی خواندند. بنابراین خوانندگان این کتاب به «روضه خوان» شهرت یافتند. گرچه این کتاب گاهی ضعیف و بدون سند است، ولی اصطلاح روضه خوانی تاکنون رایج ترین کلمه برای بیان واقعه عاشوراست.
نذری
عهد وپیمانی که کسی برای روا شدن حاجتی یا دلبستگی به شخصی و کسب معنویت میبندد. نذر نشان دهنده ارادت است. در واقع اعتبار نذر به آن صفای دل و نیت نذرکننده است و مردم برای شخصیتی که برای او نذر میشود، بسته به مقام و رتبه اش احترام میگذارند و استفاده از آن نذر را متبرک میدانند.
گرچه نذر و سفرههای احسان فرصتی برای برقراری پیوند و ارتباط با اهل بیت و وحدت با ولایت است.
معمولاً این سفرههای نذری به تناسب شخصیت محوری بر میگردد. بعضی از این سفرهها عبارت است از:
سفره امام زمان (عج)، سفره حضرت رقیه (س)، سفره حضرت ابوالفضل (ع)، سفره امام حسن (ع) سفره حضرت فاطمه (س)، سفره حضرت زینب (س)، سفره پنج تن ( آل عبا)، سفره حضرت ابراهیم (ع)، و...
هیئتی
اصطلاحاً به افرادی گفته میشود که اهل شرکت در مجالس اهل بیت هستند و پای منبر وعظ و عزاداری مینشینند.
نوحه
یکی از قالب های پرکاربرد در مداحی است. نوحه معمولاً در اواخر برنامه مداحی و پس از مرثیه خوانی، عرضه میشود و در پر شور کردن مجلس و همراه نمودن مستمع با مداح نقش فعالی دارد.
منبری
مقصود سخنران یا واعظ مجلس است که بر منبر مینشیند و سخن میگوید.
مقتل
به معنی محل کشته شدن است. ولی در فرهنگ ما کنایه از کتابی است که مصائب اهل بیت (علیهم السلام) در آن بیان شده است.اولین وقایع نگاریها و توصیفها به ترتیب به وسیله اهل بیت، دشمنان و دوستداران و شیعیان بیان شد.اولین مقتل را اصبغ بن نباته نگاشت و معتبرترین مقتل شامل لهوف(سید بن طاووس) و نفس المهموم(شیخ عباس قمی) است.
مرثیه خوانی
خواندن مراثی اهل بیت (علیهم السلام) با تکیه بر لحن و آهنگ مناسب، جهت تحریک عواطف مستمعان و آگاه کردن آنان با مصائب اهل بیت (علیهم السلام) است. حالت عزاداری با زمزمه و بر سر و سینه زدن، به صورت ممتد و بی فاصله را نیز شور زدن میگویند. معمولاً این شیوه، در اواخر برنامه مداحی و با هدایت مداح صورت میگیرد.
مداح
صیغه مبالغه از واژه مدح است. اصطلاحاً به کسی گفته میشود که به کار مدح و منقبت اهل بیت (علیهم السلام) میپردازد. به گروهی از مداحان که به نقل مناقب و فضایل اهل بیت (علیهم السلام) میپرداخته اند، مناقب خوان نیز میگفتند.
سقاخانه
به نشانه آبرسانی و سقایی علمدار کربلا، حضرت ابوالفضل(ع)، مکانهایی برای سیراب شدن مردم و عزاداران در نظر گرفته میشود که به آن سقاخانه میگویند.
