نقش تشبيه در تعليم و تربيت

مي‌دانيد چرا تكبر و استكبار به شدت در اسلام مذموم تلقي شده است؟ علت را حضرت علي (ع) خطاب به مالك اشتر مي‌فرمايد: «اياك و مساماه‌الله في عظمته و التشبه به في جبروته». و شيطان رجيم است چون با استكبار تشبه به خالق ورزيد.عبادت بايد با تكرار و تكثر اعمال صوري بر باطن و قلب انسان نفوذ كند و والدين و مربيان موظفند كه نوباوگان و فرزندان خردسال را به «نماز تمريني» تشويق و ترغيب كنند ولو اين نماز فاقد اجزا و شرايط باشد، همانقدر كه واجد صورت نماز باشد تاثير خود را در درازمدت خواهد بخشيد. همانگونه كه پيراستن و آ‌راستن ظاهر در جاي خود مورد نكوهش است، توجه به ظاهر در جاي خود مورد ترغيب است و غفلت از نفس ظواهر اعمال مكر و حيله ابليس است.در اسلام «تباكي» عملي مستحصن تلقي شده است با اينكه صورت و ظاهري از گريه واقعي است. ولي چون تكرار در ظاهر لاجرم به تحقق واقعي آن مي‌انجامد، توصيه به تباكي شده‌ايم و بر آن هم مثاب هستيم. به اين جمله اميرالبيان علي عليه‌السلام دقت كنيد: «ان لم تكن حليماً فتحلم فانه قل من تشبه بقوم الا اوشك ان يكون منهم» (حكمت 198 نهج‌البلاغه) يعني تحلم و صورت حلم عاقبت به خود حلم منجر مي‌شود زيرا خاصيت تشبه چنين اقتضا مي‌كند. در حديث ديگري وارد شده است: «من تفاقر افتقر» خود را به گدايي زدن عاقبت انسان را گدا بار مي‌آورد. جالب توجه اينكه در روايات مابين تعلم و علم فرق گذاشته شده است: «ليس العلم بالتعلم انما هونور يقع في قلب مايريدالله تبارك و تعالي ان يهديه.»«النهايه تعليم متعلم» با حفظ آداب آن منجر به علم خواهد شد. با اين توصيف بسيارند متعلمان و قليلند عالمان.در فقه امامه در موارد عديده‌اي فقها حكم به ممنوعيت اموري داده‌اند كه سر آن مسئله تشبه بوده است.مثلاً نقاشي تصوير انسان و مجسمه‌سازي حرام شده چون تشبه به خالق تلقي گرديده است.تشبه زن به مرد و بالعكس چه در نحوه پوشش و غيره حرام شمرده شده است حتي در مورد تعزيه‌خواني و شبيه‌خواني حضرت سيدالشهدا عليه‌السلام. مرحوم ميرزاي نائيني آن فقيه سترگ فرموده است: «نبايد تشبه زي فرد گردد والا حرام است.»همچنين در مقام ضرورت دروغ تجويز شده است ليكن به همراه توريه و اين بدان خاطر است كه حتي دروغ صوري هم در روح شخص آثار وضعي خواهد داشت.حرمت طلا براي مردان به خاطر تشبه به دوزخيان است (ر.ك. علل الشرايع ص 348)در اسلام تشبه به كفار و هرگونه خودباختگي حرام است لذا تحتك الحنك (در برهه‌اي) يا لباس مشكي مذموم تلقي شده چون تشبه به مخالفان بوده است. مثلاً گفته‌اند كه فرعون لباس سياه بر تن داشته است يا شعار بني‌عباس رنگ سياه بوده است، بنابراين پوشش سياه از باب تشبه به فرعون يا بني عباس مكروه شمرده شده است.ابن‌خلدون محقق نامي اسلامي مي‌گويد: «علت شكست مسلمانان در اندلس (اسپانيا) به واسطه تشبه به معاندين و تقليد در ظواهر مسيحيان بود.»اين فراز سخن را قرين به كلامي از حديث معصوم‌عليه‌السلام مي‌نماييم كه فرمود: «خير شبابكم من تشبه بكهو لكم و شركهولكم من تشبه بشبابكم.»چقدر خوب است كه نسل جوان تشبه به پيران در اموري (همچون اقبال بيشتر به خدا و عبادات) داشته باشند و به جاي پر بودن مساجد از پيران آن را جوانان پر كنند.و چقدر بد است كه پيران تشبه به جوانان داشته باشند، فوكلي شوند و ژست جواني بگيرند.