گزارش «جوان» از نحوه فعاليت گروه‌هاي نمايش آزاد (تئاتر لاله زاري)

بدون ادا، بدون اطوار، براي مردم

بهناز شيرباني - محلي که سابق بر اين «سينما قيام» ناميده مي‌‌شد و پس از سال‌ها از متروک بودنش مدتي است با حضور گروه‌هاي نمايش تئاتر آزاد بار ديگر نفس مي‌‌کشد. آنچه در مورد تئاتر آزاد مي‌‌توان گفت اين است که در گذشته‌هاي نه چندان دور اين گونه تئاتر به تئاتر‌هاي لاله زاري شهرت داشته است و بسياري از بزرگان تئاتر و سينماي ايران از جمله استاداني چون عزت الله انتظامي، علي نصيريان، مرحوم منوچهر نوذري، خسرو شکيبايي و. . . از ابتدا کارشان را با تجربه تئاتر لاله زاري آغاز کردند و اين هنر يکي از ريشه دارترين و اصيل ترين هنر‌هاي نمايش در ايران است که البته نامش به فراخور زمان به تئاتر آزاد تغيير داده شده و بر خلاف تئاتر دولتي درآمد آن وابسته به استقبال تماشاگرانش است. تصميم گرفتيم براي سراغ گرفتن و فعاليت يکي از اين گروه‌هاي تئاتر به تماشاخانه طهران سري بزنيم. وارد تماشاخانه که مي‌‌شوي افرادي را که مشغول مرمت اين بناي فرهنگي قديمي هستند مي‌‌بيني و به فاصله چند پله به طبقه پايين تماشاخانه گروهي را مي‌‌بيني که با هيجان خاصي مشغول تمرين تئاتري هستند که تا ساعتي ديگر ميزبان مخاطبانشان خواهد بود. در همين فاصله گفت‌و‌گويي با مجيد جعفري، کارگردان و تني چند از بازيگران نمايش «بزن بريم» داشتيم .تئاتر آزاد بايد نهادينه شودجعفري براي معرفي خود و پيشينه هنري اش مي‌‌گويد: «از سال 1344 هنر تئاتر را در شيراز به صورت جدي آغاز کردم و بعد از آمدنم به تهران براي ادامه تحصيل در دانشکده هنر‌هاي زيبا دانشگاه تهران فعاليتم درعرصه هنر نمايش بيشتر شد و بعد از آن پست‌هاي مديريتي مختلف از جمله اداره مديريت تئاتر شهر به مدت 14 سال به عهده من گذاشته شد ودر طول اين سال‌ها در هر پست و موقعيتي که بودم دوست داشتم که در حد توانم به هنر نمايش مملکتم خدمت کنم. رسالت اصلي تئاتر آزاد هنر ارتباط برقرار کردن با قشر وسيعي از مردم است. متاسفانه يکي از مشکلات اساسي ما در حوزه تئاتر عدم نهادينه شدن اين هنر در کشور است. هميشه تصور عموم بر اين بوده است که تئاتر با قشر خاصي از مردم طرف است و نيازي به نهادينه کردن آن نيست.»اين کارگردان در ادامه مي‌‌افزايد: «قدمت اين گونه تئاتري به سال‌ها پيش از انقلاب باز مي‌‌گردد، حتي قبل از اينکه تئاتر دولتي به وجود بيايد منتها در آن سال‌ها بودجه تئاتر آزاد و دولتي از سوي دولت تامين مي‌‌شد و در کنار هم کار مي‌‌کردند تا اينکه بعد از انقلاب شاهد آن بوديم که تئاتر دولتي به طور کامل ديگر پاسخگوي انتظارات مردم نبود و بعد از اينکه تب رفتن به سينما و فيلم ديدن در مردم شدت گرفت رفته رفته تئاتر کمرنگ تر شد. بعد از انقلاب کم کم تئاتر خصوصي جان تازه‌اي مي‌‌گيرد و تئاتر‌هايي که در لاله زار قديم بودند فعاليتشان را آغاز مي‌‌کنند اما متاسفانه در طول اين سال‌ها بافت‌هاي فرسوده مکان‌هايي مثل سنگلج و. . . باعث شده است تا مکان کافي براي فعاليت گروه‌هاي تئاتر آزاد وجود نداشته باشد و صرفا نمايش آنها در برخي سينماها و در سئانس آخر انجام شود و در حال حاضر انجمني به نام انجمن تئاتر آزاد و غير دولتي در کنار تئاتري که بودجه خود را از دولت مي‌‌گيرد فعاليت مي‌‌کند و در حال حاضر 15 تئاتر غير دولتي داريم که خودکفا فعاليت مي‌‌کنند. »جعفري با بيان اينکه خوشبختانه در طول اين سال‌ها استقبال مخاطبان از تئاتر آزاد به مراتب بيشتر شده است خاطرنشان مي‌‌کند: « در اين گونه تئاتر حرف‌هايي در قالب نمايش گفته مي‌‌شود که دغدغه روزمره مردم است و گاهي استقبال مخاطبان از برخي تئاتر‌هاي آزاد من را غافلگير مي‌‌کند. اما فکر مي‌‌کنم در حوزه تئاتر آزاد ما نياز به فضاي فرهنگي مستقلي براي اين کار داريم تا مجبور نباشيم در سئانس‌هاي آخر سينما‌هاي شهر نمايش را اجرا کنيم. اميدوارم که در آينده نزديک شاهد به وجود آمدن مکان‌هاي ثابت و ويژه تئاتر آزاد در سطح شهر باشيم. »گريبانگيري مشکلات مالي مصطفي مير قاسمي، يکي از بازيگران اين نمايش و در کل از بازيگران شناخته شده تئاتر آزاد با بيان اينکه حدودا 30 سال پيش کارم را با بازي در تئاتر آزاد آغاز کردم و تا امروز نيز همچنان با علاقه کارم را دنبال مي‌‌کنم مي‌‌گويد:«تئاتر آزاد در حال حاضر نسبت به قبل پيشرفت چشمگيري داشته است. ورود جوان ترها و بچه‌هاي با استعدادي که خيلي از آنها از بازيگران تئاتر شهر هستند تحول خوبي را در تئاتر آزاد به وجود آورده است. چيزي که براي من در طول اين سال‌ها بسيار جذاب بوده تحليل تماشاگر از بازي و کار ماست. پيشنهاد‌ها و انتقاد‌هايي که از طرف آنها مطرح مي‌‌شود گاهي آنقدرحرفه‌اي است که همه ما را متعجب مي‌‌کند. متاسفانه در ايران بازيگران تئاتر با مشکلات فراواني روبه‌رو هستند که يکي از آنها مشکلات مالي است و همين موضوع باعث مي‌‌شود تا بچه‌هاي تئاتر هميشه با دغدغه مالي روبه‌رو باشند. نمي توانم بگويم متاسفانه يا خوشبختانه تئاتر آزاد از طرف دولت حمايتي نمي‌شود و درآمدش وابسته به استقبال مردم است و اميدوارم که روزبه روز هنر تئاتر آزاد جايش را بيشتر در ميان مردم باز کند. »تئاتر آزاد، ادعاي روشنفکري نداردرضا پاپي، از ديگر بازيگران نمايش آزاد و نمايش «بزن بريم» نيز با بيان اينکه من کارم را از سال 77 و با رفتن به آموزشگاه بازيگري آقاي تارخ آغاز کردم و از سال 78 به طور حرفه‌اي با کيومرث مرادي کارم را شروع کردم و تا کنون تجربه همکاري با بزرگاني مثل اسماعيل خلج، داوود فتحعلي بيگي، رضا فياضي و... را داشته ام مي‌‌افزايد:«تئاتر آزاد به گونه تئاتر‌هاي کمدي و موزيکال عامه پسند گفته مي‌‌شود. اين نوع نمايش به نوعي جزو کارهاي سرگرم کننده محسوب مي‌‌شود و خيلي مدعي تئاتر به معناي روشنفکرانه آن نيست و بيشتر هدفش جذب تماشاگر در سطح وسيع است. اين نوع تئاتر در طول همه اين سال‌ها تلاش کرده است در عين سرگرم بودن درنوع روايتش مسائلي را که مردم در روز با آن دست به گريبان هستند را بيان کند و کاري که من الان در آن ايفاي نقش مي‌‌کنم (بزن بريم) هم جزو اين دسته از کار‌هاست.»پاپي با تاکيد بر اينکه به تصور من بسياري از تماشاگران تئاتر از ابتدا اين هنر را با نمايش‌هاي لاله‌زاري شناخته‌اند تصريح مي‌‌کند:«اين نوع تئاتر حس خاطره انگيز و شيريني بين مردم دارد و شايد خيلي‌ها غير از اين تئاتر کار ديگري نديده‌اند. من با حضور در تئاتر‌هايي که به نوعي هنري محسوب مي‌‌شوند به تئاتر معرفي شدم. اما فکر مي‌‌کنم تئاتر هنري به نوعي در ارتباط برقرار کردن با عامه مردم مشکل دارد و تصور مي‌‌کنم بهترين راه ارتباط با مخاطب در سطح گسترده تئاتر آزاد است که خدا را شکر تا به حال همين طور نيز بوده است. استقبال از کار ما در طول اين چند ماه بسيار خوب بوده است. ما حتي مخاطباني داريم که چندين بار کار را ديده‌اند و خوشحالم که حداقل اين قبيل کارها مردم را راضي نگه مي‌‌دارد. » تنوع؛ شرط اصلي رضايت مخاطبپژمان عليپور، بازيگري که از سال 73 کارش را در تئاتر آزاد آغاز کرده است و تا به امروز هم در همين گونه تئاتر مشغول به کار است، با بيان اينکه به جرأت مي‌‌توانم بگويم که تئاتر آزاد در حال حاضر با گذشته قابل مقايسه نيست مي‌‌گويد:«تنوعي که بازيگران تئاتر آزاد در کارهايشان اعمال مي‌‌کنند مثال زدني است و مي‌‌توان گفت تماشاگرش را شناخته‌اند و خوشبختانه قشر وسيعي از جامعه را جذب کرده است. نمايش «بزن بريم» سال 72 يک ماه قبل از محرم و صفر در سالن گلريز اجرا شد و حدوداً يک سالي است که در تماشاخانه طهران اجرا مي‌‌رود که خوشبختانه استقبال مردم روز به روز بيشتر مي‌‌شود. قطعاً تبليغات در جذب تماشاگر تئاتر بي تأثير نيست و تئاتر آزاد هم براي معرفي شدن به افرادي که تا حدودي با اين نوع کار بيگانه هستند نياز به تبليغات بيشتري دارد. » اولين حضورم در تئاتر آزاد را تجربه کردمنرگس اميني نيز بازيگري است که از سال 78 بازي در تئاتر را به صورت حرفه‌اي آغاز کرده است اما بازي در اين نمايش براي او حکم اولين تجربه بازي در نوع تئاتر آزاد را دارد مي‌‌گويد:«به دعوت آقاي جعفري براي اجراي نقش «نفس» به اين کار اضافه شدم و از آنجايي که دستي در نوشتن هم دارم نقشم را چندين بار بازنويسي کردم و چيزي شد که امروز مي‌‌بينيد. به نظر من بازي در تئاتر آزاد جرأت خاصي مي‌‌خواهد چرا که تماشاگرش با تئاتر‌هاي ديگر کمي متفاوت است. اگر مخاطب از نقش يا تيپي که اجرا مي‌‌کني خوشش نيايد به راحتي بيان مي‌‌کند و بودن در تئاتر آزاد براي من به اين منزله بود که خودم را محک بزنم که آيا بازيگر مي‌‌شوم يا خير؟ که خوشبختانه در اين يک سال جواب‌هاي خوبي از مخاطب گرفته‌ام و شايد عجيب باشد که آن قدر تعلق خاطر به کارم در اين نمايش احساس مي‌‌کنم که طي چند ماه گذشته چند پيشنهاد که براي اجرا در تئاتر شهر داشتم را رد کردم. به هر حال معتقدم که بازيگر زماني مي‌‌تواند به معناي واقعي کلمه خودش را بازيگر بنامد که توانايي‌اش را در عرصه‌هاي مختلف بازيگري محک بزند. »اما آخرين نفري که با او به صحبت نشستيم محمد رضا جهانگيري بود که در نمايش «بزن بريم» به عنوان نوازنده کار حضور دارد. وي در گفت‌وگويي کوتاه با اشاره به اينکه مي‌‌توانم بگويم يکي از ارکان تئاتر آزاد، موسيقي آن است که شايد اگر اغراق نکرده باشم 50 درصد اجراي يک تئاتر آزاد وابسته به موسيقي‌اش است يادآور شد:« تئاتر آزاد معمولاً نمايش موزيکال ناميده مي‌‌شود. من در کارم معمولا از آهنگ‌هاي روز که با عامه مردم ارتباط برقرار مي‌‌کند استفاده مي‌‌کنم. البته درصدد هستيم که براي کار جديدمان شعر و آهنگي مخصوص خود نمايش بسازيم و معمولا در تئاتر آزاد تماشاچي بعد از يک مدت خط اصلي را مي‌‌دهد که آيا کار قابل قبولي ساخته‌اي يا نه؟»شايد در يک جمله بتوان گفت که صميميت و مردم محوري نمايش‌هاي آزاد چيزي است که هميشه زبانزد هنرمندان بوده و اميدواريم در آينده و با حمايت مسئولان اين گونه نمايشي به شکل وسيع‌تري در سراسر کشور به اجراهاي مردمي خود بپردازد و باز هم کانوني براي معرفي بزرگان بازيگري و کارگرداني به هنرهاي نمايشي اين سرزمين باشد.