زهرا چیذری
این روزها در همه کوچهها و خیابانها چه محلههای بالای شهر و به قول معروف «اعیان نشین» و چه در محلههای پایین شهر و چه در مناطق میانه، انواع و اقسام مراکز عرضه غذای آماده یا خودمانیتر بگویم «فست فوت» را مشاهده میکنیم. خلاصه فستفود اینجا، فستفود آنجا، فستفود همه جا، رستورانهایی که گاهی به دلیل استقبال بیش از حد جوانان و نوجوانان و بعضاً خانوادهها به صورت زنجیرهای درآمدهاند، زنجیرهای که سلامتی مردم سراسر کشور را در حلقه خود احاطه کرده است.
در این رستورانها انواع و اقسام غذاهای خوشمزه فرنگی شامل انواع برگر و پیتزا (ببخشید کش لقمه) و ... عرضه میشود و خیل عظیمی از جوانان پول میدهند و چربی و فشار خون و عدم تناسب اندام را پیچیده در پوشش زیبا و اشتهاآور میخرند و در جمعی دوستانه میگویند و میخندند و فستفود میخورند.
ساعت حدود 2 بعدازظهر است. در خیابان از کنار یک رستوران فستفود عبور میکنم. عطری دلانگیز به مشامم میرسد. اشتهایم به شدت تحریک میشود. تصمیم میگیرم دل به دریا زده و ترس از اضافه وزن و فشار خون و بیماری قلبی و ... را کنار بگذارم و دل به طعم دلچسب یک پیتزای خوشمزه بدهم. یکبار که هزار بار نمیشود!
وارد رستوران میشوم تمام صندلیها پر است و عدهای هم سرپا ایستادهاند. من هم ناچارم به جمع افراد سرپا بپیوندم.
با اولین نگاه میبینم که انبوه جمعیت مشتری فستفود جوان هستند. شاید خیلی به ندرت افراد مسنتر را در بین جمعیت بتوان مشاهده کرد که اغلب آنها نیز با اصرار فرزندان خود به اینجا آمدهاند.
با دیدن این همه جوان مشتاق در صف فستفود سؤالی در ذهنم جرقه میزند؛ چرا جوانان مشتریان پروپا قرص فستفودها هستند؟
در فکر هستم که یکی از میزها خالی میشود. به طرف میز رفته و پشت آن مینشینم. منو را برداشته و یک پیتزای مخصوص سفارش میدهم. به جوانان اطرافم نگاه کرده و در افکار خود غرق میشوم.
جوانان؛ فستفود خورهای حرفهای
شیوع یک پدیده اجتماعی معلول علت یا علتهایی است که در بررسی آن پدیده باید شناخته شوند. یکی از این پدیدهها، پدیده روبه رشد عرضه و تقاضای فستفود به ویژه برای جوانان است.
دکتر مجید ابهری متخصص علوم رفتاری و آسیب شناس اجتماعی در رابطه با علت علاقه جوانان به فستفودها به گزارشگر جوان میگوید: ازدیاد روزافزون مراکز عرضه غذاهای حاضری یا فستفود با انواع نامها و برخاسته از کشورهای مختلف توانسته هر نوع سلیقهای را ارضا کند. وی سهولت دسترسی به این نوع غذا را علت اصلی گرایش جوانان به این نوع غذا و رویگردانی آنها از غذاهای سنتی خودمان میداند. وی معتقد است استفاده از این نوع غذا در میان جوانان به عنوان امروزی بودن آنها تلقی میشود و از طرفی هم علاقه به حضور در کنار گروه همسال سبب گرایش جوانان به فستفودها میشود. دکتر فربد فدایی روانشناس نیز تابعیت جوانان از گروه سنی خود و پیروی از مدهای اجتماعی را به عنوان دلایل این پدیده برمیشمرد و میگوید: رفتن به رستورانهای فستفود نوعی مد اجتماعی به شمار میآید و جوانان برای پیدا کردن نوعی هویت و احساس تعلق به گروه سنی خود علاقه بیشتری به حضور در این رستورانها دارند.
اما دکتر امانا... قراییمقدم جامعهشناس دلایل مختلفی را برای این پدیده اجتماعی برمیشمرد از جمله سرعت زندگی در جامعه امروز و تصریح میکند: زندگی اجتماعی در جامعه امروز به دلیل صنعتی شدن و توسعه یافتگی تغییرهایی را در الگوی زندگی پدید آورده است. این کارشناس مسائل اجتماعی مصرف آسان و بی قید و بند این غذاها را دلیل دیگر علاقه جوانان به فستفودها میداند.
گسترش فستفود نماد گذار از جامعه سنتی به مدرنیته
گذر از جامعه سنتی به جامعه مدرن پدیدهای است که کشورهای در حال توسعه با آن مواجهند. این گذر میتواند حتی در آداب و رسوم سنتی و تغذیه این کشورها نیز نمود پیدا کند. دکتر فدایی با اشاره به نقش خانوادهها در جامعه سنتی تصریح میکند: در جامعه سنتی معمولاً اعضای خانواده در کنار هم غذا صرف میکنند. اما در یک جامعه در حال گذار یا صنعتی به دلیل مشغله زیاد اعضای خانواده، میان افراد جدایی به وجود آمده و غذاهای حاضری بیشتر رواج مییابد. دکتر قراییمقدم نیز این گرایش جوانان را نمودی از گذار جامعه از سنتی به مدرن میداند و تأکید میکند در نگاه جامعهشناسی، ما از این مساله تحت عنوان تغییرات عناصر فرهنگی نام میبریم.
وی با بیان اینکه ما دائماً از طرف فرهنگ و تمدن شرق و غرب مورد تهاجم قرار میگیریم میافزاید: این تهاجم میتواند از طریق فیلم، کارتون، ماهواره و اینترنت و موبایل و حتی غذا صورت بگیرد.
اما دکتر ابهری، آسیب شناس رفتاری معتقد است در دوره انتقال قرار نیست فرهنگ، با این قدرت و وسعت در فرهنگ غرب استحاله شود.
میدانیم اما نمیخواهیم بدانیم
کارشناسان و متخصصان حوزه سلامت همواره درباره خطرات مصرف زیاد فستفودها هشدار میدهند. میزان بالای نمک، چربی و مواد نگهدارنده در این مواد غذایی آماده سبب انواع و اقسام بیماریها نظیر دیابت، فشار خون بالا، اضافه وزن، پوکی استخوان، مشکلات گوارشی و ... میگردد. اما با وجود تمام این هشدارها و آگاهی نسبی جامعه و جوانان از مضرات فستفودها نه تنها از طرفداران فستفود کاسته نمیشود بلکه روز به روز بر تعدادشان افزوده میگردد. دکتر فدایی که در قبل با نظرات کارشناسی وی آشنا شدید بخشی از گرایش جوانان به فستفود با وجود آگاهی از ضررهای آن را مربوط به شیوههای جدید زندگی میداند و میگوید جوانی که در دانشگاه و یا محل کار مشغول است برای رفع نیازهای تغذیهای خود ناگزیر است به چنین مکانهایی برود. اما از طرف دیگر نیز معتقد است جوانها احساس میکنند قدرت دارند همه کاری بکنند و تصور میکنند هیچ اتفاقی برایشان نمیافتد و یا اگر با مشکلی روبهرو شوند آن را حل خواهند کرد. وی نگاه خوشبینانه و اعتماد به نفس ویژه دوران جوانی را دلیل اصلی گرایش جوانان به مسائلی همچون فستفود با وجود آگاهی از زیانهای آن میداند اما دکتر ابهری در دیدگاهی متفاوت میگوید: اکثر جوانها یا ضررهای فستفود را نمیدانند و یا آن را تهدیدی بیاساس تلقی میکنند.
اعتیاد از نوع فستفودی
اعتیاد حکایت از وابستگی دارد. این وابستگی میتواند به هر چیز و به هر شکل خود را نشان دهد. دکتر ابهری بر این باور است که این نوع غذاها به واسطه مزه و نوع خود حالتی از اعتیاد غذایی را به ویژه در جوانان و نوجوانان ایجاد میکند زیرا اغلب این غذاها به همراه نوشابه مصرف شده و خود نوشابه نیز به خاطر داشتن کافئین میتواند وابستگی ایجاد کند. این کارشناس علوم رفتاری اعتیاد به فستفود در جوانان را نوعی وابستگی روانی میداند. دکتر قراییمقدم نیز در خصوص ایجاد وابستگی روانی به غذاهای فستفود در جوانان نظری همچون دکتر ابهری دارد و هر دوی این کارشناسان بر نقش تبلیغات در افزایش مصرف این نوع غذا در میان جوانان تأکید میکنند.
فست فود، نمودی از تهاجم فرهنگی
کشورما ایران دارای یکی از غنیترین فرهنگها و تمدنهای جهان است. اقوام مختلف ایرانی از کرد و لر و بلوچ گرفته تا فارس و ترکمن و گیلک هر کدام دارای سنت و آداب و رسوم زیبا و کامل هستندو هر یک غذاهای سنتی رنگارنگ و خوش طعمی دارند که هر ذائقه مشکلپسندی را راضی میکند، اما بیتوجهی برنامهریزان فرهنگی سبب شده تا نه تنها این غذاهای سنتی به کشورهای دیگر صادر شوند بلکه رفته رفته این میراث فرهنگی گذشتگان ما فراموش شده و انواع غذاهای فرهنگی این نوع غذاها را از سر سفره، کنار زده و برای خود و فرهنگی که در پی میآورند جا باز کنند.
دکتر قرایی مقدم معتقد است بیگانگی با فرهنگ ملی از کودکستان آغاز میشود. این فرهنگ ملی میتواند غذا باشد. این جامعهشناس میگوید: ما غذاهای سنتی نیز داریم اما توان مقاومت با این نوع از غذا را نداشتهایم و این مساله به مسؤولان و برنامهریزان جامعه برمیگردد. وی با تأکید بر اینکه چشم و همچشمی و مسائل اقتصادی نیز برگرایش جوانها به فستفود دامن میزند، میافزاید: هزینه یک غذای سالم به مراتب بیشتر از یک فستفود است که این مساله نیز میتواند موجب گرایش جوانان به سمت آن شود.
دکتر ابهری نیز تبلیغات غلط و عدم اطلاعرسانی را در این مساله دخیل میداند و بخشی از قصور را از جانب خانوادهها میبیند و میگوید: بیتوجهی خانوادهها به آداب و رسوم فرهنگی خودمان سبب شده تا جوانان غذاهای سنتی را نشناسند.
مصرف بالای فستفود نشانهای از گسست خانوادهها
گرایش بیش از حد جوانان به فستفودها میتواند یک هشدار و گویای نوعی خلأ باشد. دکتر فدایی این مساله را نشانه گسست خانوادهها میداند و تصریح میکند: خانوادهها دیگر همچون گذشته منسجم نیستند و حضور در خانواده، جوانان را جذب نمیکند. این روانشناس میافزاید: جوانها دوست دارند در کنار همسالان خود باشند و این برای پدر و مادرها زنگ خطر است.
دکتر ابهری نیز افزایش مراکز عرضه غذای آماده و گرایش جوانان به این نوع غذا را از نظر آسیب شناسی اجتماعی نشانه گسست عاطفی و کاهش صمیمت خانوادگی میداند.
فستفود بخوریم یا نخوریم؟!
چه بخواهیم و چه نخواهیم فستفودها نیز در سبد غذایی ما ایرانیها برای خود جا باز کردهاند و میتوانیم به شکلی صحیح و منطقی و به دور از افراط و تفریط درکنار غذاهای سالم و سنتی خودمان از فستفودها نیز استفاده کنیم.
فستفود هم میتواند بهانهای برای با هم بودن باشد
با صدای پیشخدمت رستوران به خودم آمدم «بفرمایید خانم» و پیتزا را روی میز گذاشت. نگاهی به ظاهر اشتهاآور پیتزا کرده و به پیش خدمت گفتم: «لطفاً یه جعبه بدید، میبرم»
بله این طوری بهتر بود. پیتزا را به خانه بردم تا در کنار خانواده و با هم پیتزا بخوریم. به این صورت گاهی فستفود هم میتواند بهانهای برای با هم بودن باشد.
