امروزه گیاهان دارویی به عنوان یکی از استراتژیکترین منابع طبیعی در سراسر جهان مورد توجه جدی قرار گرفتهاند، چراکه این قلمرو زیستی پایه تولید دهها محصول با اهمیت، تأثیرگذار و حیاتی در صنایع پزشکی، داروسازی و بهداشتی به شمار میرود. ایران با برخورداری از اقلیمهای متنوع و منحصربهفرد، بستری بینظیر برای پرورش این محصولات داراست. آمارهای علمی نشان میدهند که از میان حدود ۷۵هزار گونه گیاه دارویی شناختهشده در جهان، ۸ هزار گونه گیاهی در ۱۱اقلیم گوناگون کشور ما قابلیت رشد و پرورش دارند که در این میان، بالغ بر ۲هزارو۳۰۰ گونه دارای خواص قطعی دارویی، عطری، ادویهای و آرایشی-بهداشتی هستند. در حال حاضر، محصولاتی نظیر زعفران، نعناع فلفلی، بابونه، گل گاوزبان، حنای اتابک، گل محمدی و زیره سیاه از عمدهترین گیاهانی هستند که در نقاط مختلف کشور کشت میشوند و توجیه اقتصادی بسیار بالایی برای سرمایهگذاران و فعالان حوزه کشاورزی دارند. با این حال، با وجود پتانسیلهای خیرهکننده ارزآوری و اشتغالزایی این صنعت، فقدان زیرساختهای نوین در حوزه صنایع تبدیلی، فرآوری و حتی بستهبندی استاندارد، به پاشنه آشیل این بخش تبدیل شده و سود واقعی آن را به جیب دلالان خارجی سرازیر میکند.
در میان استانهای پیشتاز، اصفهان یکی از مستعدترین مناطق برای جهش در تولید گیاهان دارویی است و هماکنون سطح زیر کشت این محصولات در این استان از مرز ۱۰هزار هکتار عبور کرده است. گزارشهای رسمی جهاد کشاورزی حاکی از آن است که سطح زیرکشت فعلی به ۱۰ هزار و ۱۰۲ هکتار رسیده و حجم تولید سالانه آن بالغ بر ۶۲هزار تن محصول است. برنامههای گستردهای برای توسعه کشت این گیاهان در اراضی دیم و آبی استان در حال اجراست، اما چالش اساسی همچنان ضعف شدید در صنایع فرآوری است که مانع از خلق ارزش افزوده واقعی میشود. اراضی دیم وسیعی در این منطقه وجود دارند که به دلیل کمآبی رها شده یا بهرهبرداری غیر اقتصادی دارند، در حالی که میتوان با هدایت آنها به سمت کشت دیم گیاهان دارویی تحولی شگرف ایجاد کرد. برای نمونه، شهرستانهای بالادست با بارندگی مناسب نظیر خوانسار، گلپایگان، فریدن، فریدونشهر، بوئینمیاندشت و سمیرم ظرفیت بالایی برای کشت دیم دارند و از سوی دیگر، در مناطق گرم و بیابانی مانند خور و بیابانک نیز کشت گونههای دیمِ کمآببر که تنها به یک یا دو نوبت آبیاری نیاز دارند، کاملاً میسر است.
با وجود این ظرفیت، صادرات خام این محصولات ارزشمند مانع اصلی توسعه اقتصادی آن است. اگرچه سالانه حدود ۴ هزار تن انواع گیاهان دارویی و فرآوردههای سنتی نظیر گلاب و عرقیات از اصفهان به کشورهای همسایه، کشورهای حاشیه خلیج فارس و حتی کشورهای اروپایی مانند آلمان و سوئد صادر میشود، اما ارزش اقتصادی واقعی زمانی حاصل میشود که ترکیبات مؤثره دارویی، اسانسهای خالص و آنتیاکسیدانهای موجود در این گیاهان استخراج شوند. بخش عمده کشت در این استان به زعفران، گل محمدی و سایر گیاهان دارویی اختصاص دارد که توزیع جغرافیایی وسیعی دارند. عبور از چالش خامفروشی نیازمند جذب سرمایهگذاران بخش خصوصی به حوزه صنایع تبدیلی و فرآوری پیشرفته است تا با ایجاد زنجیره ارزش، از هدررفت این ثروت ملی جلوگیری شده و توان صادراتی کشور در بازارهای جهانی ارتقا یابد.
سیاستگذاران باید کشت هدفمند را جایگزین تولیدات سنتی کنند. پاسخ به نیاز بازارهای جهانی به عصارههای باکیفیت، نیازمند حمایت از فناوریهای نوین فرآوری است. تغییر رویکرد به سمت استانداردهای صادراتی، علاوه بر صیانت از منابع آبی، جایگاه ایران را در تجارت جهانی تثبیت کرده و ارزش افزوده را نصیب تولیدکننده میکند.
