جوان آنلاین: مازندران سالهاست به عنوان یکی از مهمترین مقصدهای گردشگری کشور شناخته میشود. استانی که جنگل، دریا، کوهستان و روستاهای سرسبزش هر سال میزبان میلیونها مسافر از سراسر ایران است. اما همین جذابیت گردشگری در کنار رشد جمعیت و توسعه شهری، چالشهای بزرگی را نیز برای این استان رقمزده است. از تولید حجم عظیم زباله و پسماند گرفته تا کمبود منابع آب، فشار بر زیرساختهای برق و نیاز روزافزون به خدمات شهری. طی سالهای گذشته مدیریت پسماند به یکی از مهمترین دغدغههای زیستمحیطی مازندران تبدیل شد و طرحهای متعددی برای حل آن اجرا شد، اما بسیاری از آنها هنوز به نتیجه نرسیدهاند. اکنون استاندار مازندران اعلام کرده است، تمرکز پروژههای زیربنایی استان از پسماند به حوزه فاضلاب تغییر کرده و برای توسعه این بخش نیز اعتبار قابل توجهی در نظر گرفته شده است. با این حال کارشناسان معتقدند چنین تغییری باید با برنامهای دقیق و نگاه جامع به مدیریت پسماند و منابع آب انجام شود، زیرا تجربه سالهای گذشته نشان داده؛ حل مشکلات محیطزیستی مازندران بدون برنامهریزی پایدار ممکن نیست.
مازندران که زمانی به عنوان بهشت طبیعت ایران شناخته میشد، امروز با مجموعهای از چالشهای محیطزیستی و زیرساختی روبهروست که از شهرهای بزرگ تا دورترین روستاهای استان را درگیر کرده است. زبالههایی که در جنگل و ساحل انباشته میشوند، کمبود آب در برخی مناطق کشاورزی، فشار بر منابع طبیعی و نبود شبکه کامل جمعآوری فاضلاب، تصویری متفاوت از این استان ارائه داده است. با این حال کارشناسان معتقدند؛ هنوز فرصت برای تغییر وجود دارد. توسعه سیستمهای جمعآوری و تصفیه فاضلاب، استفاده از آبهای خاکستری در کشاورزی و صنعت و ساماندهی اصولی پسماند میتواند بخشی از مشکلات زیستمحیطی این استان را کاهش دهد و مسیر توسعه پایدار را برای مازندران هموار کند.
تغییر مدیریت، از پسماند تا فاضلاب
سالهاست که مازندران، نگین سبز ایران، با معضل زباله دستوپنجه نرم میکند. جنگلهای انبوه، سواحل زیبا و روستاهای گردشگری این استان بارها زیر سایه انباشت پسماند قرار گرفتهاند. روزانه بیش از ۳ هزارتن زباله در استان تولید میشود و در ایام تعطیلات و سفرهای میلیونی مسافران این رقم چند برابر افزایش مییابد؛ موضوعی که مدیریت پسماند را به یکی از بزرگترین چالشهای زیستمحیطی شمال کشور تبدیل کرده است.
در سالهای گذشته طرحهای مختلفی برای تبدیل این تهدید به فرصت اجرا شد. از ورود دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان برای تصفیه شیرابهها و تبدیل زباله به سوخت گرفته تا پروژههای تبدیل پسماند به قیر و مواد انرژیزا. با این حال بسیاری از این طرحها هنوز به نتیجه قطعی نرسیدهاند و برخی از آنها نیز با آزمون و خطا همراه بودهاند. ساخت نیروگاههای زبالهسوز در ساری و نوشهر، ایجاد کارخانههای کمپوست در نقاط مختلف استان و اجرای طرح زونبندی پسماند از دیگر اقداماتی بود که با هدف تبدیل زباله به ثروت انجام شد. اما این پروژهها نیز با مشکلاتی مانند کمبود بودجه، فرسودگی تجهیزات و نبود هماهنگی میان دستگاههای اجرایی روبهرو شدند. در چنین شرایطی اکنون رویکرد تازهای در مدیریت زیرساختهای استان مطرح شده است. استاندار مازندران اعلام کرده تمرکز پروژههای زیربنایی استان از حوزه پسماند به بخش فاضلاب تغییر کرده است.
استاندار مازندران، در جمع مسئولان استان با اشاره به این رویکرد جدید گفت: «مدیریت استان پس از ساماندهی موضوع پسماند، برنامهریزی ویژهای برای توسعه زیرساختهای فاضلاب در دستور کار قرار داده است.»
مهدی یونسی رستمی با بیان اینکه برای اجرای طرحهای مرتبط با جمعآوری، تصفیه و بهرهبرداری از فاضلاب منابع مالی قابل توجهی پیشبینی شده است، افزود: «برای اجرای این پروژهها ۸هزارمیلیاردتومان اعتبار در نظر گرفته شده که در شهرستانهای مختلف استان برای تکمیل طرحهای نیمهتمام و توسعه تأسیسات فاضلاب هزینه خواهد شد.»
به گفته استاندار مازندران، استفاده از پساب تصفیهشده میتواند به تقویت بخش کشاورزی کمک کند و بخشی از فشار بر منابع آب استان را کاهش دهد.
تهدید جنگل و دریا ازسوی زباله
مشکل زباله در مازندران تنها یک مسئله شهری نیست بلکه به بحرانی زیستمحیطی تبدیل شده که جنگل، ساحل، رودخانه و حتی آبهای زیرزمینی استان را تهدید میکند. طی سالیان گذشته بخشهایی از جنگلها و کرانههای ساحلی به محل دفن زباله تبدیل شد و بوی تعفن شیرابهها زندگی مردم و حیات زیستبومها را تحتتأثیر قرار داد. شیرابههای سمی ناشی از تجزیه زبالهها به تدریج وارد خاک و منابع آب زیرزمینی میشوند و سلامت انسانوسایر موجودات زنده را تهدید میکنند. به همین دلیل کارشناسان تأکید دارند که مدیریت اصولی پسماند باید در اولویت برنامههای توسعهای استان باقی بماند. در سالهای اخیر برخی پروژههای جدید در استان آغاز شده که نشانههایی از تغییر در مدیریت پسماند را نشان میدهد. از جمله راهاندازی سایت پیشرفته پسماند در بهشهر که توانسته دفن زباله در شرق مازندران را به صفر برساند. استاندار مازندران درباره این پروژه گفته است: «در سایت بهشهر روزانه بیش از ۳۰۰تن زباله با استانداردهای بینالمللی پردازش و به کمپوست و کود آلی با کیفیت تبدیل میشود. این کود سازگار با محیطزیست است و میتواند در کشاورزی ارگانیک مورد استفاده قرار گیرد.»
رستمی تأکید کرد: «دستاورد بزرگ این سایت صفر شدن دفن زباله در شرق مازندران است و این الگو میتواند در سایر شهرستانهای استان نیز اجرا شود.»
در غرب استان نیز اقداماتی برای توسعه صنعت بازیافت درحال انجام است.
فرماندار تنکابن، درباره یکی از این پروژهها گفت: «تجهیزات خط گرانول به سایت پسماند تنکابن منتقل شده و مراحل استقرار و آمادهسازی آن در حال انجام است.»
مرتضی شکوهی توضیح داد: «این خط با هدف فرآوری مواد پلاستیکی بازیافتی و تبدیل آنها به گرانول راهاندازی میشود و میتواند نقش مهمی در افزایش ارزش افزوده پسماندهای خشک و کاهش حجم زبالههای دفنی داشته باشد.»
به گفته این مسئول، تولید گرانول از پسماندهای پلاستیکی علاوه بر کاهش آسیبهای زیستمحیطی، زمینه اشتغالزایی در منطقه را نیز فراهم خواهد کرد.
آب خاکستری، حلقه گمشده توسعه پایدار
در کنار بحران پسماند، موضوع کمبود آب نیز به یکی از چالشهای مهم مازندران تبدیل شده است. اگرچه این استان به دلیل بارندگیهای فراوان به عنوان منطقهای پرآب شناخته میشود، اما افزایش مصرف در بخش کشاورزی، رشد جمعیت و توسعه گردشگری باعث شده فشار بر منابع آبی افزایش یابد.
کارشناسان معتقدند؛ یکی از راهکارهای مهم برای کاهش این فشار، استفاده از آبهای خاکستری و پساب تصفیهشده در بخشهای مختلف است. آب خاکستری شامل آبهای مصرفی در بخشهای خانگی مانند شستوشو و استحمام است که پس از تصفیه میتواند در کشاورزی، فضای سبز و حتی برخی فعالیتهای صنعتی مورد استفاده قرار گیرد.
استاندار مازندران نیز به این موضوع اشاره کرده و گفته است: «استفاده از پساب تصفیهشده میتواند به تقویت بخش کشاورزی کمک کند.»
این موضوع برای استانی مانند مازندران که اقتصاد آن به کشاورزی وابسته است، اهمیت ویژهای دارد. استفاده از پساب تصفیهشده میتواند نیاز آبی بسیاری از مزارع، باغها و حتی صنایع را تأمین کند و درعین حال از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی جلوگیری کند.
از سوی دیگر، تکمیل شبکههای جمعآوری فاضلاب شهری میتواند از ورود فاضلاب خام به رودخانهها و دریا جلوگیری کند؛ مسئلهای که سالهاست به یکی از نگرانیهای زیستمحیطی در استان تبدیل شده است. در همین زمینه دکتر پرستو یامانی، کارشناس حوزه محیطزیست، معتقد است مدیریت همزمان پسماند و منابع آب برای حفظ طبیعت مازندران ضروری است.
او به «جوان» میگوید: «مازندران یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای طبیعی کشور را در خود جای داده است. از جنگلهای هیرکانی گرفته تا سواحلخزر و کوهستانهای سرسبز. حفاظت از این سرمایه طبیعی بدون مدیریت اصولی پسماند و فاضلاب ممکن نیست.»
یامانی ادامه میدهد: «برای حفظ جنگل، ساحل، دریا و کوههای زیبای مازندران باید به طور جدی به فکر جمعآوری پسماندها و دفع اصولی آنها باشیم. یکی از بهترین روشها تبدیل زبالههای آلی به کمپوست و استفاده از آن در کشاورزی است.»
به گفته این کارشناس محیطزیست، توسعه فناوریهای بازیافت، کاهش دفن زباله و استفاده از روشهای نوین تصفیه فاضلاب میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبهای زیستمحیطی استان داشته باشد.
چالش ناترازی برق و گاز
در کنار همه این برنامهها، مدیریت مصرف انرژی نیز به عنوان یکی از چالشهای مهم استان مطرح شده است. استاندار مازندران در این زمینه هشدار داده، ناترازی در حوزه برقوگاز به یکی از چالشهای جدی کشور تبدیل شده است.
رستمی گفت: «تداوم فعالیت واحدهای صنعتی مستلزم مدیریت مصرف در همه بخشهاست و هر میزان صرفهجویی در مصرف انرژی به حفظ تولید و اشتغال کمک میکند.»
او تأکید کرد؛ عبور از دورههای اوج مصرف و حفظ پایداری فعالیت واحدهای تولیدی نیازمند مشارکت عمومی و توجه جدی به الگوی مصرف انرژی است.
با این حال کارشناسان معتقدند آینده محیطزیستی مازندران به تصمیمهایی بستگی دارد که امروز در حوزه مدیریت پسماند، آب و فاضلاب گرفته میشود. اگر این تصمیمها بر پایه برنامهریزی علمی، استفاده از فناوریهای نوین و مشارکت بخش خصوصی و مردم باشد، میتوان امید داشت این استان دوباره چهره واقعی خود را به عنوان بهشت طبیعت ایران بازیابد؛ بهشتی که در آن گردشگری، کشاورزی و صنعت در کنار حفظ محیطزیست به شکل پایدار ادامه پیدا کند.
