جوان آنلاین: النینو دیگر یک احتمال دوردست نیست. این پدیده در اقیانوس آرام استوایی تثبیت شده و بر اساس تازهترین گزارش سازمان جهانی هواشناسی، احتمال تداوم آن در جهان تا اوایل اسفند نزدیک به صددرصد است. مراکز پیشبینی اقلیم نیز میگویند احتمال شکلگیری یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان امسال بیش از ۹۰ درصد است و حتی احتمال یک رخداد تاریخی در پاییز تا ۷۵ درصد برآورد شدهاست، اما اینکه این پدیده با بارش کشور چه خواهد کرد و میتواند زمستانی پربارش یا حتی سیلاب و بارشهای حدی را ایجاد کند، پاسخی یککلمهای ندارد. النینو میتواند الگوی بارش ایران را تغییر دهد، اما نه به شکلی یکسان و قطعی. همین تفاوت، اهمیت تصمیمگیری را بیشتر میکند و بر این اساس تهران باید خود را برای چند سناریوی متفاوت آماده کند، نه اینکه منتظر یک پیشبینی قطعی بماند.
النینو از اقیانوس آرام تا ایران
النینو بخشی از چرخه اقلیمی موسوم به ENSO (چرخه تغییرات اقیانوسی و جوی در اقیانوس آرام استوایی) است. در این دوره، آبهای سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی به شکل غیرمعمول گرم میشوند و در پی آن، گردش عمومی جو و مسیر انتقال رطوبت در بخشهایی از جهان تغییر میکند.
ممکن است در نگاه اول ارتباط این اتفاق با ایران عجیب باشد، اما اقلیم یک سیستم بههمپیوسته است. تغییر دمای اقیانوس میتواند الگوهای فشار، جریانهای جوی و مسیر سامانههای بارشی را در هزاران کیلومتر دورتر تغییر دهد. با این حال، شدت النینو بهتنهایی تعیین نمیکند که یک کشور چه میزان بارش دریافت خواهد کرد. سازمان جهانی هواشناسی نیز صراحتاً تأکید کرده که آثار النینو به موقعیت جغرافیایی، فصل و سایر عوامل اقلیمی، از جمله وضعیت اقیانوس هند و اطلس، بستگی دارد و این نکته درباره ایران که از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، اقلیمهای کاملاً متفاوتی دارد، اهمیت ویژهای دارد.
امسال چرا موضوع جدیتر شدهاست؟
آنچه النینوی امسال را به موضوعی قابلتوجه تبدیل کرده، سرعت و شدت تقویت آن است. در گزارش هواشناسی امریکا، دمای سطح آب در بخشهایی از اقیانوس آرام استوایی شرقی بیش از ۳ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین است. شاخص Niño- ۳/۴ (دمای سطح آب بخش مرکزی اقیانوس آرام استوایی) نیز به ۸/۱ درجه رسیده و پیشبینیها نشان میدهند النینو تا پایان سال میلادی تقویت خواهد شد و بر این اساس هواشناسی امریکا احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان را در نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده است. از سوی دیگر، مدلهای سازمان جهانی هواشناسی برای پاییز امسال نیز میانگین شاخص Niño- ۳/۴ را حدود ۶/۳ درجه پیشبینی میکنند و اوج شدت پدیده را در حوالی آبان و آذر انتظار دارند. این اعداد البته مستقیماً درباره ایران چیزی نمیگویند؛ اما نشان میدهند که سیگنال اقلیمی امسال قدرتمند است و ارزش آن را دارد که در برنامهریزیهای کشور جدی گرفته شود.
ایران و النینو
شواهد پژوهشی نشان میدهد که بین ENSO و تغییرات بارش ایران ارتباط وجود دارد. در دورههای النینو، در بسیاری از حوضههای کشور افزایش بارش نسبت به شرایط معمول مشاهده شدهاست، اما این افزایش در همه مناطق یکسان نیست و حتی ممکن است در یک دوره مشخص، برخی مناطق افزایش بارش و برخی دیگر تغییر اندک یا حتی کاهش را تجربه کنند. به همین دلیل، عبارت «النینو یعنی ایران پربارش میشود» بیش از حد سادهانگارانه است. آنچه میتوان گفت این است که النینو یکی از عواملی است که میتواند احتمال تغییر در رژیم بارش ایران را افزایش دهد.
این تغییر برای کشوری مانند ایران دو چهره دارد. از یک سو، پس از سالها خشکسالی و فشار بر منابع آب، افزایش بارش میتواند فرصت باشد. از سوی دیگر، اگر این بارشها به شکل متمرکز و شدید رخ دهند، همان آب میتواند در قالب روانآب و سیلاب خسارت ایجاد کند.
مسئله ایران فقط کمبود بارش نیست، نحوه توزیع بارش هم اهمیت دارد. فرض کنیم مجموع بارش یک منطقه در یک فصل افزایش پیدا کند. اگر این افزایش در قالب بارشهای آرام و پیوسته اتفاق بیفتد، بخشی از آب میتواند در خاک نفوذ کند، ذخایر زیرزمینی را تغذیه کند و برای کشاورزی و منابع آب مفید باشد، اما اگر همان حجم آب طی چند رخداد کوتاه و شدید وارد منطقه شود، شرایط کاملاً متفاوت خواهد بود. مسیلها پر میشوند، رودخانهها بالا میآیند، شبکه زهکشی شهری تحت فشار قرار میگیرد و در مناطق کوهستانی خطر رانش و تخریب مسیرهای ارتباطی افزایش مییابد. از این منظر، برای ایران کیفیت و زمانبندی بارش گاهی از مجموع بارش مهمتر است.
النینو به صورت مستقیم سیل نمیآورد. النینو یک عامل اقلیمی است و سیل نتیجه تعامل مجموعهای از عوامل از جمله شدت و مدت بارش، وضعیت خاک، توپوگرافی، ظرفیت رودخانه و مسیل، وضعیت سدها و مخازن، توسعه شهری و دهها عامل دیگر است، اما النینو میتواند شرایطی ایجاد کند که احتمال برخی بارشهای سنگین افزایش پیدا کند. درباره طوفان نیز باید محتاط بود. النینو به این معنا نیست که در ایران الزاماً طوفانهای بیشتری رخ خواهد داد، اما تغییر در گردش جو میتواند مسیر و فعالیت سامانههای بارشی را در مناطق مختلف تغییر دهد. پژوهشهای منطقهای درباره جنوبغرب آسیا نیز ارتباط میان النینو و برخی تغییرات در بارشهای حدی و فعالیت سامانههای طوفانی را نشان دادهاند. بنابراین بهتر است به جای استفاده از عبارتهایی مانند «النینو باعث طوفان میشود»، گفته شود که النینو میتواند زمینه آماری و اقلیمی برخی رخدادهای حدی را تغییر دهد.
کارهایی که باید انجام شود
اگر قرار باشد النینو را از یک خبر علمی به یک مسئله سیاستگذاری تبدیل کنیم، نخستین مخاطب آن مدیریت بحران و دستگاههای اجرایی هستند. پیش از آغاز فصلهای پربارش، نقاط پرخطر باید دوباره بررسی شوند؛ از مسیلهای شهری و رودخانهها گرفته تا پلها، جادهها و مناطق مسکونی واقع در مسیر جریانهای طبیعی آب. در شهرهای بزرگ، ظرفیت شبکه جمعآوری آبهای سطحی نیز اهمیت زیادی دارد. بارش شدید زمانی به بحران تبدیل میشود که زیرساخت شهری توان انتقال آن را نداشته باشد. این مسئله درباره تهران حساستر است؛ شهری که در پاییندست مناطق کوهستانی قرار گرفته و سابقه آبگرفتگی و سیلابهای ناگهانی در برخی مسیرها را دارد، اما موضوع فقط تهران نیست. هر منطقه باید بر اساس نقشه خطر و ویژگیهای محلی خودش برنامهریزی کند.
بر اساس مواردی که در بالا گفته شد، برای وزارت نیرو، النینو میتواند همزمان یک فرصت و یک ریسک باشد. اگر بارشها افزایش پیدا کنند، امکان بهبود وضعیت برخی مخازن و منابع آب وجود دارد. اما مدیریت مخازن در برابر بارشهای سنگین نیازمند تعادل دشواری است: مخزن باید ظرفیت کافی برای دریافت آب داشته باشد و همزمان در برابر موج ورودی ناگهانی نیز ایمن بماند. از سوی دیگر، بارش شدید الزاماً به معنای تغذیه سفرههای زیرزمینی نیست. اگر روانآب با سرعت بالا از سطح زمین عبور کند، ممکن است سهم قابلتوجهی از آب بدون استفاده مؤثر از دسترس خارج شود. بنابراین سیاست آبی کشور باید از «منتظر باران ماندن» به سمت مدیریت هوشمند بارش حرکت کند.
اکنون برای کشاورزان نیز پیشبینیهای فصلی اهمیت بیشتری از قبل پیدا میکند. بارش بیشتر میتواند بخشی از نیاز آبی را کاهش دهد، اما بارندگی خارج از زمان مناسب یا با شدت بالا ممکن است به محصولات آسیب بزند. در نتیجه، اطلاعات اقلیمی باید به توصیههای محلی تبدیل شود. زمان کشت، مدیریت آب، انتخاب محصول و حتی آمادهسازی زمین میتواند با توجه به چشمانداز اقلیمی تغییر کند. اکنون النینو میتواند آزمونی برای ارتباط میان تولید اطلاعات علمی و تبدیل آن به تصمیم اجرایی باشد.
از سوی دیگر برای شهروندان، مهمترین پیام نه ترس از النینو، بلکه توجه به هشدارهای کوتاهمدت هواشناسی است. پیشبینی النینو در مقیاس ماهانه و فصلی است، اما اینکه فردا یک شهر با بارش شدید مواجه میشود یا نه، با پیشبینیهای روزانه و چندروزه مشخص میشود. بنابراین نباید صرفاً با شنیدن خبر النینوی بسیار قوی انتظار سیل داشت؛ در عوض، هنگام صدور هشدار بارش شدید، باید از توقف در حریم رودخانهها و مسیلها، عبور از آب جاری و سفرهای غیرضروری در مسیرهای پرخطر خودداری کرد.
یک متهم برای همه حوادث جوی نسازیم
یکی از خطرهای رسانهای ماجرا این است که بعد از هر سیلاب یا بارش سنگین، یک علت واحد برای آن معرفی شود. النینو چنین نقشی ندارد؛ سازمان جهانی هواشناسی هم تأکید کرده که آثار النینو در هر منطقه به فصل و عوامل دیگری مانند وضعیت اقیانوس هند و اطلس وابسته است. برای پاییز امسال نیز یک فاز مثبت از نوسان دوقطبی اقیانوس هند پیشبینی شده که میتواند آثار معمول النینو را در برخی نقاط تقویت، تضعیف یا تغییر دهد. از طرف دیگر، تغییر اقلیم نیز زمینه متفاوتی ایجاد کردهاست، بنابراین نسبت دادن یک رخداد شدید به یک عامل واحد، بدون بررسی علمی، بیشتر از آنکه به فهم مسئله کمک کند، آن را سادهسازی میکند. اکنون سیاست درست، آمادگی به جای پیشگویی است. پیشبینی اینکه فلان روز سیل میآید اساساً از توان یک شاخص اقلیمی خارج است. ارزش این اطلاعات در آن است که چند ماه زودتر دامنه سناریوها را مشخص میکند. اگر احتمال بارش بیشتر است، باید زیرساختهای آب و سیلاب آماده باشند. اگر احتمال رخدادهای حدی افزایش مییابد، باید نقاط آسیبپذیر شناسایی شوند. اگر بخشی از کشور ممکن است خشکتر از معمول باشد، برنامه مدیریت آب باید از قبل سناریوی کمبارشی را نیز در نظر گرفت و این همان جایی است که داده اقلیمی باید وارد سیاستگذاری شود.
فرصت النینو برای ایران
شاید مهمترین نکته این باشد که النینو الزاماً خبر بدی برای ایران نیست. کشوری که با کمبود آب مواجه است، به بارش نیاز دارد. مسئله این است که بارش باید به منابع قابل استفاده تبدیل شود، نه اینکه در اثر ضعف مدیریت به خسارت تبدیل شود. اگر سامانه هشدار سریع، مدیریت سدها، زیرساختهای شهری، شبکه آبهای سطحی و برنامه کشاورزی همزمان آماده باشند، افزایش بارش میتواند بخشی از فشار آبی کشور را کاهش دهد، اما اگر زیرساختها آماده نباشند، حتی یک فصل پربارش نیز میتواند هزینه سنگینی بر دوش دولت و مردم بگذارد. در واقع، النینو بیش از آنکه امتحان طبیعت باشد، امتحان مدیریت است.
