جوان آنلاین: برخلاف نگاه بعضی از افراد، امروز بیماری صعبالعلاج نه به معنای پایان راه، بلکه آغاز فصلی جدید در مبارزه با کمک علم و امید است. امروز داروها دیگر ایستا نیستند آنها در حال رشد، تکامل و هوشمند شدن هستند تا دقیقتر، کمعوارضتر و مؤثرتر از همیشه عمل کنند. قبلاً این امید کمتر بود، اما امروز علم پزشکی پلهایی ساخته است که عبور از آنها به امید و برنامهریزی دقیق بستگی دارد. به گفته دکتر پریسا بهبهانی، متخصص میکروبشناسی و بیوتکنولوژی، ما در آستانه عصری هستیم که در آن داروها زنده و پویا هستند و با پیشرفت روزافزون بیوتکنولوژی و مهندسی ژنتیک، درمانهایی که پیش از این رؤیاپردازی محسوب میشدند، به واقعیتهای قابل دسترس تبدیل میشوند. این متخصص از تغییر نگرش به درمانهای پیچیده و آیندهای که در آن بیوتکنولوژی و فناوریهای نوین دست به دست هم دادهاند تا مرزهای غیرقابل درمان را جابجا کنند، میگوید.
بعضی افراد زمانی که متوجه بیماری صعبالعلاج میشوند فکر میکنند دیگر هیچ امیدی نیست. آیا علم پزشکی امروز راهحلهایی پیدا کرده که قبلاً وجود نداشت؟
بله، امروز علم پزشکی نسبت به گذشته پیشرفتهای قابلتوجهی داشته و بسیاری از بیماریهای صعبالعلاج که قبلاً غیرقابل کنترل بودند، اکنون با درمانهای نوین مثل داروهای بیولوژیک و درمانهای هدفمند، قابل کنترل و در برخی موارد قابل درمان شدهاند. این پیشرفتها باعث شده نهتنها طول عمر بیماران افزایش پیدا کند، بلکه کیفیت زندگی آنها هم به شکل محسوسی بهتر شود. در واقع امروز امید پشتوانه علمی دارد، نه فقط یک تصور ذهنی. البته همچنان چالشهایی مثل دسترسی و هزینه وجود دارد، اما مسیر درمان بهطور جدی تغییر کرده است.
بسیاری از داروها دیگر روی میکروبهای قدیمی جواب نمیدهند. آیا داروهای جدید میتوانند این میکروبهای سرسخت را هم از بین ببرند؟
مقاومت آنتیباکتریال یکی از چالشهای جدی امروز است و باعث شده برخی داروهای قدیمی اثربخشی خود را از دست بدهند. در پاسخ به این موضوع، علاوه بر توسعه نسلهای جدید آنتیبیوتیکها و روشهایی مثل فاژتراپی، رویکردهای مکمل نیز در حال بررسی هستند. یکی از این رویکردها استفاده هدفمند از پروبیوتیکها برای کمک به تعادل میکروبیوم و کاهش ریسک عفونتهای مقاوم است. هرچند پروبیوتیکها جایگزین آنتیبیوتیک نیستند، اما میتوانند نقش حمایتی مهمی در پیشگیری و بهبود شرایط ایفا کنند. در کنار همه اینها، مصرف منطقی آنتیبیوتیکها همچنان کلیدیترین عامل کنترل این بحران است.
مهمترین اشتباهی که بیماران و خانوادهها در مصرف دارو انجام میدهند چیست؟ چه نکات سادهای هست که اگر رعایت کنند، داروها بهتر و سریعتر اثر میکنند؟
مهمترین اشتباه، مصرف خودسرانه دارو و قطع زودهنگام درمان بهمحض بهتر شدن علائم است که میتواند باعث کاهش اثربخشی و حتی مقاومت دارویی شود. همچنین عدم رعایت دقیق زمان و دوز مصرف دارو یکی از عوامل مهم در کاهش اثر درمان است. نکته ساده، اما مهم این است که دارو باید دقیقاً طبق نسخه و در زمانهای مشخص مصرف شود، حتی اگر بیمار احساس بهبودی کند. در کنار آن، آگاهی از تداخلات دارویی و مشورت با پزشک یا داروساز قبل از مصرف هر داروی جدید بسیار ضروری است.
بیماریهای صعبالعلاج سیستم ایمنی بدن را ضعیف میکنند. چه غذاهایی یا تغییرات کوچکی در سبک زندگی که به تقویت بدن بیمار کمک کند و از عفونتهای جدید جلوگیری میکند، سفارش میکنید؟
در بیماران مبتلا به بیماریهای صعبالعلاج، مهمترین اصل حفظ تعادل و تقویت کلی بدن است، نه یک رژیم خاص. تغذیه متعادل شامل پروتئین کافی، میوه و سبزیجات تازه و مایعات مناسب میتواند به حمایت از سیستم ایمنی کمک کند. از نظر سبک زندگی، خواب کافی، کاهش استرس و فعالیت بدنی سبک و منظم (در حد توان بیمار) بسیار مؤثر است. همچنین رعایت بهداشت فردی و پرهیز از مواجهه غیرضروری با عوامل عفونی نقش مهمی در پیشگیری از عفونتهای جدید دارد.
بسیاری از داروها عوارض جانبی دارند مثل تهوع یا ضعف. چه کارهایی میتوان انجام داد تا این عوارض کمتر شود و بیمار بتواند راحتتر داروها را مصرف کند؟
عوارض جانبی در بسیاری از داروها قابل پیشبینی و تا حد زیادی قابل مدیریت هستند. مهمترین نکته این است که بیمار بدون مشورت، دارو را قطع یا جابهجا نکند. در بسیاری از موارد، تنظیم نحوه مصرف مثل زمانبندی یا مصرف همراه غذا میتواند شدت عوارض را کاهش دهد. همچنین پایش مداوم ازسوی پزشک باعث میشود در صورت نیاز، دوز یا حتی نوع دارو اصلاح شود. در واقع هدف این است که درمان ادامه پیدا کند، اما با کمترین اختلال در کیفیت زندگی بیمار.
چگونه میتوانیم استرس و فشار روحی ناشی از بیماری طولانیمدت را کم کنیم؟ آیا آرامش ذهنی تأثیر مستقیمی روی اثرگذاری داروها دارد؟
کاهش استرس در بیماریهای طولانیمدت بسیار مهم است و در کنار درمان دارویی باید جدی گرفته شود. حمایت خانواده، گفتوگو با پزشک و در صورت نیاز مشاوره روانشناسی میتواند فشار روحی بیمار را کاهش دهد. ایجاد یک روتین منظم روزانه و تمرکز بر فعالیتهای سبک و لذتبخش هم کمککننده است. از نظر علمی هم آرامش ذهنی میتواند به بهبود پاسخ بدن به درمان و افزایش همکاری بیمار در مصرف صحیح داروها کمک کند، هرچند جایگزین درمان دارویی نیست.
در چند سال آینده چه درمانهای جدیدی ممکن است وارد بازار شود که زندگی بیماران را آسانتر کند؟
در چند سال آینده، درمانهای بیماریهای صعبالعلاج بهسمت شخصیسازی و هدفگیری دقیقتر (پزشکی شخصیسازیشده) حرکت میکنند و چند مسیر مهم در حال ورود به بازار هستند. یکی از مهمترین آنها درمانهای سلولی و ژنتیکی مثل CAR- T و ژنتراپی است که حتی در برخی بیماریهای خودایمنی و سرطانها میتواند سیستم ایمنی را بازطراحی کند. همچنین ایمونوتراپیهای نسل جدید و داروهای ترکیبی (مثل آنتیبادیهای هوشمند) در حال گسترشاند که اثر دقیقتری با عوارض کمتر دارند.
از طرف دیگر، واکسنهای درمانی مبتنی بر mRNA، واکسنهایی بر پایه میکروارگانیسمها بالاخص ویروس، و داروهای طراحیشده با کمک هوش مصنوعی، روند توسعه درمان را بسیار سریعتر کردهاند. در مجموع، جهتگیری آینده به سمت درمانهایی است که هم مؤثرتر و هم متناسب با ویژگیهای هر بیمار طراحی میشوند. با این اوصاف، علوم بیوتکنولوژی و روشهای بیولوژیک در پیشرفت تولید دارو و روشهای درمان نوین بسیار نقش کلیدی و اثربخشی خواهند داشت.
پیام نهایی شما به مادری که شبها بیدار است و نگران فرزند بیمارش است، یا همسری که مراقب همسر بیمارش است، چیست؟
به این خانوادهها باید گفت که تنها نیستند و نقش آنها در مسیر درمان، بسیار ارزشمند و اثرگذار است. مراقبت طولانیمدت، سخت و فرساینده است، اما همین حضور و حمایت عاطفی میتواند کیفیت زندگی بیمار را به شکل قابل توجهی بهتر کند. در عین حال، لازم است مراقب سلامت جسمی و روحی خودشان هم باشند، چون «مراقب خسته» نمیتواند «مراقبت مؤثر» ارائه دهد.
