جوان آنلاین: مازندران، استانی که نامش با جنگل، دریا، کشاورزی و گردشگری گره خورده، حالا در آستانه نوروز ۱۴۰۵ با مجموعهای از مشکلات انباشته و بههمپیوسته مواجه است؛ مشکلاتی که هر کدام بهتنهایی سابقهای چندساله دارند، اما همزمانی آنها میتواند فشار مضاعفی بر زیرساختهای این استان وارد کند. افزایش حجم زباله و نبود برنامه پایدار برای دفع و بازیافت، کاهش منابع آب و نگرانی از تأمین آب شرب و کشاورزی، چالشهای تأمین برق در زمان اوج مصرف و سهم ناچیز انرژیهای تجدیدپذیر در کنار موج میلیونی مسافران نوروزی، معادلهای پیچیده را پیشروی مدیران استانی قرار داده است. مازندران از یکسو به عنوان مقصد نخست گردشگری داخلی، ظرفیت اقتصادی بزرگی برای کشور محسوب میشود و از سوی دیگر، همین جذابیت طبیعی در نبود مدیریت یکپارچه محیطزیستی و زیرساختی به عاملی برای تشدید بحرانها تبدیل شده است.
یکی از قدیمیترین و در عین حال حادترین مشکلات مازندران، موضوع مدیریت پسماند است؛ بحرانی که در ایام عادی نیز نفس شهرها و روستاها را تنگ میکند و با ورود مسافران نوروزی ابعاد تازهای مییابد. طبق برآوردهای رسمی، تولید روزانه زباله در استان در ایام پیک سفر تا دو برابر افزایش مییابد؛ افزایشی که زیرساختهای موجود توان پاسخگویی به آن را ندارند.
مهدی یونسی رستمی، استاندار مازندران در یکی از نشستهای شورای برنامهریزی استان با اشاره به وضعیت پسماند میگوید: «مدیریت زباله در مازندران یک مسئله صرفاً خدماتی نیست، بلکه به یک موضوع امنیت زیستمحیطی و اجتماعی تبدیل شده است. سالهاست که دفن غیراصولی، انباشت زباله و ناتمام ماندن پروژههای پسماند، هزینههای سنگینی به استان تحمیل کرده و ادامه این روند قابل قبول نیست.»
با وجود طرحهای متعدد برای احداث کارخانههای زبالهسوز و مراکز پردازش، بسیاری از این پروژهها یا نیمهتمام ماندهاند یا با ظرفیت حداقلی فعالیت میکنند؛ موضوعی که نشان میدهد مسئله پسماند در مازندران، بیش از آنکه کمبود طرح باشد، دچار ضعف اجرا و تداوم مدیریتی است.
کمبود آب؛ چالش پنهان استان پرباران
مازندران در ذهن افکار عمومی، استانی پرباران و غنی از منابع آبی تلقی میشود، اما واقعیتهای میدانی تصویر دیگری را نشان میدهد. کاهش بارندگیهای مؤثر، افت سطح آبهای زیرزمینی و فرسودگی شبکههای انتقال، موجب شده تأمین آب شرب در برخی شهرها و روستاها به یک دغدغه جدی تبدیل شود؛ دغدغهای که در نوروز با افزایش مصرف پررنگتر میشود. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران به «جوان» میگوید: «اگرچه مازندران از نظر منابع طبیعی وضعیت بهتری نسبت به بسیاری از استانها دارد، اما الگوی مصرف، فرسودگی شبکهها و افزایش جمعیت شناور، فشار زیادی بر سیستم تأمین آب وارد کرده است. برای ایام نوروز برنامههایی پیشبینی شده، اما بدون مدیریت مصرف، این برنامهها کافی نخواهد بود.»
کارشناسان معتقدند توسعه گردشگری بدون توجه به ظرفیت منابع آب، میتواند تعادل شکننده این استان را بیش از پیش برهم بزند. همزمان با چالش آب، موضوع برق نیز به یکی از نگرانیهای جدی مازندران تبدیل شده است. افزایش مصرف خانگی، فعالیت مراکز اقامتی و خدماتی در ایام نوروز و فرسودگی بخشی از شبکه توزیع، احتمال بروز خاموشیهای مقطعی را افزایش میدهد. در این میان، سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد انرژی استان همچنان ناچیز است. مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق مازندران با تأکید بر این موضوع گفته است که مازندران از نظر ظرفیتهای خورشیدی و زیستتوده، پتانسیل بالایی دارد، اما توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نیازمند سرمایهگذاری و حمایت جدیتر است. بدون ورود این منابع به مدار تولید، ناترازی برق در سالهای آینده تشدید خواهد شد. این در حالی است که توسعه نیروگاههای کوچک خورشیدی و استفاده از پسماند برای تولید انرژی، میتواند همزمان به حل دو بحران زباله و برق کمک کند؛ راهکاری که سالهاست در حد مطالعات باقی مانده است.
سفر میلیونی بدون قاعده
یکی از متغیرهای مغفول در تشدید بحرانهای زیستمحیطی و زیرساختی مازندران، الگوی ورود و خروج مسافران در ایام اوج سفر است. تجربه سالهای گذشته نشان میدهد، ورود ناگهانی، میلیونی و بیضابطه مسافران، بدون هیچگونه زمانبندی، هدایت مکانی یا مدیریت مصرف، فشار سنگینی بر شبکههای حملونقل، جمعآوری زباله، تأمین آب و برق و حتی امنیت جادهای استان وارد میکند. ترافیکهای چندین ساعته در محورهای اصلی، افزایش مصرف بنزین و اتلاف انرژی، انباشت زباله در حاشیه شهرها و جنگلها و رشد آلودگی هوا، همگی پیامدهای مستقیم نبود مدیریت سفر هستند. مازندران اگرچه مقصد اول گردشگری داخلی است، اما زیرساختهای آن برای پذیرش همزمان چنین حجمی از مسافر طراحی نشده است. مدیریت سفر بهمعنای محدودسازی گردشگری نیست، بلکه بهمعنای توزیع زمانی و مکانی سفر، ساماندهی اقامتگاهها، هدایت مسافران به شهرهای کمتر برخوردار و اعمال ضوابط مصرف انرژی و خدمات شهری است. بدون این رویکرد، هر نوروز بهجای فرصت اقتصادی به یک شوک فرساینده برای استان تبدیل میشود. کارشناسان معتقدند، نوروز ۱۴۰۵ باید نقطه آغاز سیاست «سفر مسئولانه» باشد؛ سیاستی که در آن، مدیریت جمعیت شناور به اندازه مدیریت منابع طبیعی، جدی و الزامآور تلقی شود.
نوروز؛ آزمون مدیریت یکپارچه
نوروز پیشرو، برای مازندران هم یک فصل گردشگری خواهد بود و هم آزمونی برای سنجش میزان آمادگی مدیریت استان در مواجهه با بحرانهای همزمان. زباله، آب و برق، هر سه بهطور مستقیم با حضور مسافران گره خوردهاند و هرگونه ضعف در برنامهریزی، پیامدهای زیستمحیطی و اجتماعی بهدنبال خواهد داشت.
در عین حال، مازندران همچنان ظرفیتهای بزرگی برای تبدیل چالشها به فرصت دارد؛ از توسعه گردشگری مسئولانه گرفته تا سرمایهگذاری در انرژیهای نو و اصلاح الگوی مدیریت پسماند. تحقق این ظرفیتها، اما نیازمند تصمیمهای شفاف، اجرای پیوسته و پرهیز از نگاه مقطعی است؛ نگاهی که اگر اصلاح نشود، استان سبز کشور را هر سال در آستانه نوروز، با فهرستی طولانیتر از مشکلات مواجه خواهد کرد. در بازه کوتاهمدت تا نوروز ۱۴۰۵، مدیریت مازندران بیش از هر چیز نیازمند تصمیمهای عملیاتی و ضربتی است. در حوزه پسماند، فعالسازی حداکثری مراکز پردازش موجود، استقرار ایستگاههای موقت تفکیک در مبادی ورودی شهرها و الزام شهرداریها به قرارداد کوتاهمدت با بخش خصوصی برای حمل و پردازش، میتواند از انباشت زباله جلوگیری کند. در بخش آب، اولویت باید با تأمین پایدار آب شرب، کاهش هدررفت شبکه و اعمال محدودیت مصرف برای اماکن اقامتی پرمصرف باشد. در حوزه برق، بازبینی شبکههای فرسوده، مدیریت بار در ساعات اوج و استفاده اضطراری از مولدهای مقیاس کوچک ضروری است. همزمان، نصب سریع سامانههای خورشیدی کوچک بر بام ساختمانهای دولتی و مراکز خدماتی میتواند بخشی از بار مصرف نوروزی را کاهش دهد؛ نوروز پیشرو فرصتی برای آزمون «مدیریت بحران» است؛ آزمونی که نتیجه آن مستقیماً بر اعتماد عمومی و آینده گردشگری استان اثر میگذارد.
