جوان آنلاین: وقتی فشار اقلیم، کمآبی، افزایش قیمت نهادهها و فرسودگی زیرساختها، کشاورزی ایران را در تنگنای بقا قرار داده، یک بازیگر کمتر دیده شده، اما اثرگذار به تدریج به متن سیاست تولید بازگشته و آن هم سازمان بسیج سازندگی و گروههای جهادی و متخصصان جوانی است که همیشه در میدان بوده و به عنوان نیروهای بیادعا بارها امتحان خود را در عرصههای مختلف پس دادهاند. جهادگرانی که حضورشان نه در قامت نهاد تصمیمساز، بلکه بهعنوان بازوی عملیاتی افزایش بهرهوری و تثبیت تولید در روستاها معنا پیدا میکند. در سال جاری، گروههای جهادی با تمرکز بر اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاریهای کمهزینه، مکانیزاسیون خرد، آموزش میدانی کشاورزان و احیای اراضی کمبازده، نقش قابلتوجهی در افزایش عملکرد در واحد سطح ایفا کردند؛ مسیری که بهویژه در استانهای کمبرخوردار، مستقیماً به حفظ معیشت و کاهش مهاجرت منجر شد. گذری به طرحها و برنامههای بسیج سازندگی و مرور اقدامات انجام شده در ۱۰ استان کشور نشان میدهد کشاورزی مردمی چگونه از دل همکاری سهجانبه کشاورز، بسیج سازندگی و جهاد کشاورزی شکل گرفته و در بسیاری از مناطق، بدون اتکا به بودجههای سنگین دولتی تولید را سرپا نگه داشته است. اقدامات و برنامههای صورت گرفته بسیج سازندگی در روستاها روایتی از اقتصاد مقاومتی است که نتایج آن در میدان عمل به تصویر کشیده شده است.
خوزستان بهعنوان یکی از قطبهای اصلی تولید گندم، نیشکر و صیفیجات در سالهای اخیر با همزمانی تنش آبی، فرسودگی شبکههای آبیاری و افزایش هزینه تولید مواجه بوده است. در چنین شرایطی، ورود گروههای جهادی بسیج سازندگی به عرصه کشاورزی، ماهیتی کارکردگرا و مسئلهمحور پیدا کرد.
در سال ۱۴۰۴، اجرای سامانههای آبیاری کمفشار در بیش از ۳ هزار و ۲۰۰ هکتار، لولهگذاری انتقال آب، تسطیح لیزری زمینها و توزیع بذر اصلاحشده گندم از مهمترین اقدامات انجامشده بود. این مداخلات، بهویژه در شهرستانهای شوش، دزفول و هویزه به کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد منجر شد.
فرمانده سپاه ولیعصر (عج) خوزستان در ارزیابی این اقدامات میگوید: «بسیج سازندگی در خوزستان بهدنبال جایگزینی مدیریت علمی بهجای کشاورزی پرهزینه سنتی است؛ افزایش تولید باید از مسیر بهرهوری عبور کند.»
سردار حسن شاهوارپور ادامه میدهد: «گروههای جهادی متخصص که متشکل از کارشناسان حوزه کشاورزی و منابع طبیعی هستند با اردو زدن در روستاها به سراغ کشاورزان رفته و اصول، علوم و دانش روز را به فعالان این عرصه آموزش میدهند.»
وی تأکید میکند: «کشاورزان میبینند و میدانند با هر کمکی که صورت میگیرد چقدر تولیدشان افزایش مییابد و هزینهها کم میشود.»
در همین راستا، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان هم با اشاره به نتایج میدانی همکاری این سازمان با بسیج و گروههای جهادی متخصص میگوید: «در مناطقی که طرحهای مشترک با گروههای جهادی اجرا شد، عملکرد گندم تا ۱۸ درصد افزایش یافت و هزینه تولید کاهش محسوسی داشت.»
به گفته کارشناسان، نقش گروههای جهادی در خوزستان بیش از هر چیز، کاهش ریسک تولید برای کشاورزان خرد بوده است؛ ریسکی که اگر مدیریت نمیشد، مستقیماً امنیت غذایی منطقه را تحت تأثیر قرار میداد.
کشاورزی کمآببر، امنیت پایدار
در سیستان و بلوچستان، کشاورزی بیش از آنکه یک فعالیت اقتصادی باشد، ضامن بقا و ماندگاری روستاهاست. گروههای جهادی در این استان، در سال جاری تمرکز خود را بر تغییر ماهیت تولید گذاشتند. عبور از کشتهای پرریسک به سمت کشتهای کمآببر و گلخانهای از جمله برنامههایی که با قوت در حال پیگیری است.
احداث بیش از ۴۵۰ گلخانه کوچکمقیاس، توسعه باغچههای معیشتی، آموزش کشت گیاهان دارویی و حمایت از دام سبک، محور اصلی این اقدامات است.
به گفته محمدحسین ملاور، مسئول گروه جهادی شهدای گمنام ایران هر اقدامی که در روستاهای سیستان و بلوچستان انجام شود، گام بزرگی در حفظ جمعیت روستایی و جلوگیری از مهاجرت است.
او ادامه میدهد: «ما در سیستان و بلوچستان بهدنبال افزایش سطح زیرکشت نیستیم؛ هدف، افزایش تابآوری معیشت کشاورز است و بعد از آن به سراغ برنامههایمان در بخش تولید با کمترین هزینه میرویم.»
ملاور با بیان اینکه اقدامات بسیج سازندگی و گروههای جهادی از آغاز تاکنون تنها به رفع محرومیت و توسعه اقتصادی محدود نشده، بلکه جهادگران بسیجی همواره در راستای ایجاد تحولی فرهنگی و اجتماعی در دل روستاها و مناطق کمبرخوردار گام برداشتهاند، میگوید:
«جهادگران در گروههای مختلف با اقدامات چشمگیر خود در حوزههای مختلف، از جمله کمکهای مؤمنانه، ارائه خدمات بهداشت و درمان، مهارتآموزی و اقتصاد مقاومتی، بیوقفه در حال زدودن غبار محرومیت و کاستی از نقاط مختلف سیستان و بلوچستان هستند و در این راستا توانستهاند هم امید محرومان باشند و هم به بازوی توانمندی برای دولتها تبدیل شوند.»
او به اقدامات گروه جهادی شهدای گمنام ایران اشاره کرده و تصریح میکند: «فعالیتهای جهادی و اثربخش متخصصان این گروه نه تنها به ایجاد فرصتهای جدید و توسعه پایدار در کشور و استان کمک کرده، بلکه الهامبخش نسل جوان برای مشارکت بیشتر در سازندگی و ارتقای سطح زندگی هموطنان هم بوده است.»
رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان هم تأکید میکند: «طرحهای مشترک با گروههای جهادی باعث شد تولید محصولات گلخانهای در برخی مناطق تا دو برابر افزایش پیدا کند و وابستگی معیشتی به بارش کاهش یابد.»
علیرضا دهمرده میافزاید: «بارها کارشناسان محلی گفتهاند که این مداخلات جهادی، کشاورزی استان را از یک فعالیت پرریسک فصلی به مدل حداقلی، اما پایدار تولید نزدیک کرده است.»
اصلاح الگوی کشت، نجات تولید
استان فارس به عنوان یکی از پهنههای کشاورزی کشور، بیش از هر زمان دیگر با بحران آب مواجه است. چندین سال است که گروههای جهادی بسیج سازندگی با تمرکز بر اصلاح الگوی کشت، کاهش مصرف آب و مکانیزاسیون خرد وارد میدان شدهاند تا به هر طریق ممکن حال کشاورزی روستاهای فارس را بهبود ببخشند.
در همین راستا، توزیع ادوات سبک کشاورزی، آموزش کشاورزان درخصوص کشتهای جایگزین و اجرای سامانههای آبیاری نوین در مزارع کوچک از جمله اقدامات شاخص است.
فرمانده سپاه فجر فارس با بیان اینکه کشاورزی از جمله ستونها اصلی اقتصاد به شمار میآید، میگوید: «با تمام داشتهها و توانمندیهای موجود، ادامه کشاورزی در فارس بدون اصلاح الگوی کشت ممکن نیست و بسیج سازندگی این مسیر را برای کشاورزان هموار کرده است.»
سردار یدالله بوعلی تصریح میکند: «ما نمیتوانیم با تغییر اقلیم و پایین آمدن میزان بارشها، اجازه دهیم زندگیها مختل و امنیت غذایی به خطر بیفتند. در این شرایط، گروههای جهادی با حضور در روستاها و ارائه آموزشهای لازم به کشاورزان و به خصوص کشاورزانی که سالها با روشهای سنتی کار کردهاند، سعی میکنند آنها را با شیوههای نوین آشنا کنند.»
وی ادامه میدهد: «جهادگران همیشه به عنوان بازوان پرتوان بسیج در خط مقدم اقدامات قرار داشتهاند. حالا که گروههای جهادی به سمت تخصصی شدن گام برمیدارند، میتوان اتفاقات بهتری را رقم زد و در بخش کشاورزی هم طی سالهای آینده یک جهش بزرگ در تولید محصول با آب و خاک کمتر خواهیم بود.»
افزایش عملکرد بدون توسعه سطح زیرکشت
در تمام استانهای ایران ردپای جهادگران مشخص است. شاید بیشتر شهروندان، گروههای جهادی را به خاطر اقدامات عمرانی بشناسند، اما جالب است بدانیم در بخشهایی مثل کشاورزی و دامداری و تولید محصول در روستاها، کارنامه درخشانی وجود دارد که در هر خط آن نام یک گروه با جهادگران تحصیلکرده و کاربلد وجود دارد.»
در استان کرمان، تمرکز اقدامات جهادی بر باغات پسته و خرماست؛ محصولاتی که مستقیماً با بحران آب گره خوردهاند. گزارشها نشان میدهد، اجرای طرحهای تغذیه باغات، اصلاح شیوه آبیاری و آموزش مدیریت تنش از افت تولید جلوگیری کرده و این موضوع در صحبتهای کشاورزان و باغداران نمایان است.
باقر علیان، یکی از باغداران بزرگ کرمان با بیان اینکه راهبرد جهادگران، افزایش عملکرد در واحد سطح است نه توسعه سطح زیرکشت میگوید: «با پیشرفت علم، همه کارها باید تخصصی شود. از کشاورزی و دامداری گرفته تا صنایع دستی و دیگر تولیداتی که در روستاها صورت میگیرد. با این توضیحات، هرگز نمیتوانیم کشاورزی را از لیست کنار بگذاریم، چون در دنیای امروز قدرت کشورها با میزان تولیدات کشاورزی و امنیت غذاییشان سنجیده میشود.»
او معتقد است کارشناسان کشاورزی که در قالب گروههای جهادی به سراغ کشاورزان میروند، خیلی خوب راه درست تولید حرفهای را به روستانشینان یاد میدهند.
علیان میگوید: «مشکل کشاورز فقط آب نیست. آفات، نحوه برداشت، بستهبندی و حتی معرفی بازارهای بکر به تولیدکننده میتواند میزان سود را بالا ببرد. این خیلی مهم است که همیشه یک تیم از کارشناسان در کنار تولیدکنندهها باشند و چه بهتر که این کارشناسان، جهادگرانی باشند که با دلسوزی و با عشق به وطن کار میکنند.»
از کرمان وقتی به خراسان رضوی میرسیم، پیوند تولید و بازار مشهود است. در این استان، گروههای جهادی علاوه بر تولید، به حلقه فروش و بازاررسانی نیز ورود کردهاند. ایجاد زنجیرههای فروش مستقیم و حذف واسطهها، درآمد کشاورزان را افزایش داده و همین کارها دلگرمی خوبی برای ماندگاری در روستاست.
رئیس جهاد کشاورزی خراسان رضوی میگوید: «بسیج سازندگی کمک کرده تا ارزش افزوده در روستا باقی بماند.»
مجید جعفری ادامه میدهد: «صدای روستا را باید شنید و این گوش شنوا در گروههای جهادی بیش از جاهای دیگر است. بارها دیدهام جهادگران چطور چند روز در روستا میمانند و با حضور در مناطق مختلف تمام دردها را پیدا کرده و نسخه شفابخشی برای هر کدامشان میپیچند.»
در آذربایجان شرقی، برنامه مکانیزاسیون برای زمینهای خرد در دستور کار بسیج سازندگی استان قرار گرفته است. فرمانده سپاه عاشورا معتقد است مکانیزاسیون خرد، عدالت در تولید را محقق میکند.
سردار اصغر عباس قلیزاده میگوید: «طرح «آبخیز تا جالیز» یکی دیگر از مهمترین برنامههایی است که در آذربایجان شرقی در حال اجراست.»
وی توضیح میدهد: «قرارداد این طرح میان قرارگاه امامحسن مجتبی (ع)، سازمان بسیج سازندگی، جهاد کشاورزی و منابع طبیعی استان برای ۹۰پروژه با اعتبار ۵۴میلیارد و ۵۰۰میلیون تومان منعقد که از سوی ۱۳۰گروه جهادی وارد فاز عملیاتی شده است.»
افزایش تولید و تثبیت معیشت
مجموع اقدامات انجامشده در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد بسیج سازندگی و گروههای جهادی، به یکی از بازیگران مؤثر افزایش بهرهوری کشاورزی تبدیل شدهاند. این نقش نه جایگزین سیاستگذاری دولتی، بلکه تکمیلکننده و تسهیلگر آن است؛ بهویژه در مناطقی که کشاورزی خرد و کمسرمایه غالب است.
تجربه استانهای مختلف نشان میدهد هرجا مداخله جهادی با آموزش، مشارکت کشاورز و پشتیبانی فنی همراه بوده، افزایش تولید و تثبیت معیشت محقق شده است. الگویی که میتواند مبنای توسعه کشاورزی مردمی در سالهای پیشرو باشد.
در استان گلستان، جهادگران به فکر تولید دانههای روغنی و تضمین امنیت غذایی هستند. موضوعی که فرمانده سپاه نینوا هم آن را تأیید کرده و میگوید: «در روستاها و زمینهای زراعی بزرگ، تمرکز بر توسعه کشت کلزا و سویا، وابستگی وارداتی را کاهش داده است.»
سردار سیدموسی حسینی با اشاره به رسالت گسترده سپاه پاسداران میگوید: «در مجموعه سپاه مأموریتهای متنوع و گستردهای تعریف شده و هرگاه تهدیدی سه مؤلفه اصلی اسلام، رهبری معظم انقلاب و مردم را هدف قرار دهد، سپاه وارد میدان میشود و با تمام توان در دفاع از این ارزشها ایستادگی میکند.»
وی تصریح میکند: «طی روزهای اخیر پروژههای سیل بند (تغذیه شن چاله) و آبخیز تا جالیز روستای قرنآباد گرگان با مشارکت سازمان جهاد کشاورزی و اداره کل منابع طبیعی استان با اعتبار ۶۰ میلیارد ریال به بهرهبرداری رسید. در این میان حضور جهادگران برای کمک به کشاورزان و تغییر الگوی کشت و بالابردن میزان تولید محصولات قابل قدردانی است.» فرمانده سپاه نینوا تأکید میکند که هر هکتار کلزا، کاهش وابستگی ارزی را به همراه دارد.
مدیریت آب شالیزارها با نشاکاری مکانیزه
جهادگران کرمانشاهی توانستهاند با کوددهی هدفمند و آموزش فنی، عملکرد گندم دیم را افزایش دهند و به احیای کشت در دیمزارها بپردازند.
موضوعی که رئیس جهاد کشاورزی استان هم آن را تأیید کرده و با بیان اینکه بدون کمک جهادی، این افزایش عملکرد ممکن نبود، میگوید: «جهادگران میتوانند در هر زمان و مکانی حاضر و به یاری هموطنان بشتابند. این همان قدرتی است که در جای دیگر وجود ندارد و بسیج را از دیگر سازمانها و ارگانها جلوتر نگه میدارد.»
مازنیها هم برنامه تولید بیشتر با آب کمتر را به اجرا درآوردهاند. در روستاهای این استان، نشاکاری مکانیزه و مدیریت آب شالیزارها، بهرهوری تولید برنج را بالا برده است. سردار محمدرضا موحد، فرمانده سپاه کربلا در این باره میگوید: «افزایش تولید نباید به بهای تخریب منابع باشد. به همین خاطر گروههای جهادی متخصص میدانند چطور به کشاورزان آموزش بدهند که محیطزیست صدمه نبیند.»
