جوان آنلاین: آموزش متوسطه در ایران نقطهای سرنوشتساز برای آینده دانشآموزان و سرمایه انسانی کشور است؛ دورهای حساس که میتواند مسیر توسعه را هموار کند یا برعکس، با چالشهای جدی روبهرو سازد. در این مقطع، عدالت آموزشی، کیفیت یادگیری، مشارکت خانواده و صنعت و بهرهگیری از فناوریهای نوین دیگر صرفاً شعارهای زیبا نیستند، بلکه ضرورتهایی حیاتیاند که آینده ایران را رقم میزنند. امروز روشن است که نظام تعلیم و تربیت نمیتواند تنها به توسعه کمی بسنده کند، بلکه باید فرصتهای برابر و منصفانهای برای همه دانشآموزان فراهم شود، فرصتهایی متناسب با استعدادها و شرایط اجتماعی و جغرافیایی آنان.
در سالهای اخیر، بحث درباره ارتقای آموزش متوسطه بیش از گذشته مطرح شدهاست. شکافهای آموزشی میان مناطق برخوردار و محروم، نیاز کشور به نیروی انسانی ماهر و تحولات سریع فناوری نشان میدهند که بدون بازنگری جدی در سیاستهای آموزشی، نمیتوان به آیندهای روشن امیدوار بود. از همینرو، نگاهها به برنامهها و سیاستهای تازه آموزش و پرورش دوخته شدهاست؛ برنامههایی که اگر درست اجرا شوند، میتوانند هم کیفیت یادگیری را ارتقا دهند و هم عدالت آموزشی را به معنای واقعی محقق کنند.
از کمبودها تا آرزوها
بعد از همه بحثهای مطرحشده در رابطه با عدالت آموزشی و کیفیت یادگیری در مقطع متوسطه، شاید شنیدن صدای خود دانشآموزان بهترین راه برای درک واقعیت موجود باشد. امیرمحمد، دانشآموز پایه دهم در مدرسهای در تهران، درباره وضعیت تحصیل خود اینگونه توضیح میدهد: «کلاسهای ما خیلی شلوغ است. گاهی بیش از ۴۰ نفر در یک کلاس مینشینیم و همین باعث میشود معلم فرصت کافی برای توجه به همه نداشته باشد. آزمایشگاه مجهزی هم نداریم، بنابراین درس علوم برایمان بیشتر روی کاغذ باقی میماند تا تجربه عملی.»
زهرا، دانشآموز رشته ریاضی در اصفهان نیز از دغدغه دیگری میگوید: «من علاقه زیادی به ریاضی دارم و دوست دارم در آینده مهندس شوم، اما در منطقه ما تعداد معلمان متخصص کم است. همین باعث میشود کیفیت آموزش پایین بیاید و انگیزهام کمتر شود. احساس میکنم اگر امکانات آموزشی بهتر بود، میتوانستم خیلی بیشتر پیشرفت کنم.»
رضا، هنرآموزی در البرز است که درباره وضعیت هنرستان خود اینگونه توضیح میدهد: «وقتی هنرستان و آنچه در کلاسهای درس به ما یاد میدهند به کار واقعی وصل شود، آنوقت میشود از آیندهنگری در این مقطع صحبت کرد. اینکه بتوانیم در محیط کارخانه آموزش ببینیم و مهارتهای مرتبط با رشتهمان را یاد بگیریم که مستقیماً به درد آینده شغلیمان بخورد، مسیر را برای من و امثال من هموار میکند؛ موضوعی که خلأ آن به وضوح حس میشود.»
سارا، دانشآموز پایه یازدهم در یکی از روستاهای آذربایجان غربی، عدالت آموزشی را اینگونه تعریف میکند: «عدالت آموزشی برای ما یعنی اینکه بچههای روستا هم مثل شهر امکانات متعددی داشته باشند. خیلی وقتها برای تحقیق یا تمرین مجبوریم به شهر برویم، چون در روستای ما امکانات کافی مثل اینترنت و کتابخانه نیست. اگر این امکانات فراهم شود، ما هم میتوانیم مثل دانشآموزان شهر پیشرفت کنیم.»
نرگس، دانشآموز رشته انسانی در مشهد، به جنبه دیگری اشاره میکند: «ما دوست داریم در کنار درسهای نظری، مهارتهای زندگی و کار تیمی هم یاد بگیریم، اما در کلاسهای سنتی بیشتر فقط حفظ کردن و امتحان دادن مطرح است. اگر آموزش به سمت مهارتآموزی و کار گروهی برود، هم یادگیری جذابتر میشود و هم برای آیندهمان مفیدتر.»
۴ محور برای تربیت نسل توانمند
روایتهای دانشآموزان نشان میدهد آموزش متوسطه امروز با چالشها و امیدهای بزرگی گره خوردهاست، از کمبود امکانات و نیاز به معلمان متخصص گرفته تا خواستههای آنها برای یادگیری مهارتهای واقعی زندگی. بخشی از این دغدغهها را سیاستگذاران آموزش و پرورش نیز تأیید میکنند و در کنار آن، از برنامهها و اقداماتی سخن میگویند که قرار است مسیر آینده را روشنتر کند.
در همین رابطه، سیدمصطفی آذرکیش، معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش، در گفتوگو با «جوان»، عدالت آموزشی، کیفیتبخشی به فرآیند یاددهی ـ یادگیری، مشارکت مؤثر و بهرهگیری از فناوری و نوآوری سازنده را چهار محور اساسی تحقق ایران پیشرفته و تربیت نسل توانمند میداند: «آموزش متوسطه نقطه کانونی شکلگیری سرمایه انسانی کشور است.»
آذرکیش با بیان اینکه نظام تعلیم و تربیت در دوره جدید، صرفاً به توسعه کمی بسنده نمیکند، گفت: «عدالت آموزشی به معنای توزیع برابر امکانات نیست، بلکه به معنای ایجاد فرصتهای منصفانه متناسب با استعدادها، شرایط جغرافیایی، فرهنگی و اجتماعی دانشآموزان و افزایش سطح دسترسی به آموزش و تربیت است؛ رویکردی که زیربنای کیفیتبخشی آموزشی محسوب میشود.»
او ادامه میدهد: «تحقق عدالت آموزشی زمانی معنا پیدا میکند که یادگیری از قالبهای سنتی خارج شده و با رویکرد «بههمآموزی، ازهمآموزی و باهمآموزی» همراه شود. این الگو باعث میشود دانشآموزان نهتنها دریافتکننده دانش، بلکه کنشگر فعال در فرآیند یادگیری باشند و مهارتهای اجتماعی، حل مسئله و کار تیمی در آنان تقویت شود.»
معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش همچنین با اشاره به نقش مشارکت در ارتقای عدالت آموزشی تصریح میکند: «گسترش مشارکت مدرسه، خانواده، صنعت و نهادهای مهارتی موجب میشود شکافهای آموزشی کاهش یابد و فرصتهای برابر برای همه آیندهسازان کشور فراهم شود. مشارکت مؤثر، کیفیت آموزش را افزایش داده و یادگیری را به زندگی واقعی پیوند میزند.»
آذرکیش در ادامه به سیاست توزیع متوازن شاخهها و رشتههای تحصیلی اشاره میکند: «برای تقویت بنیان صنعتی و علمی کشور، هدایت تحصیلی باید هوشمندانه و متناسب با نیازهای حال و آینده ایران پیشرفته باشد. در همین راستا، سهم هنرستانها در فرآیند هدایت تحصیلی و انتخاب رشته دانشآموزان طی یک سال اخیر ۵۸ /۲ درصد رشد داشته که نشاندهنده توجه راهبردی به آموزشهای فنی، حرفهای و مهارتی است.»
او میافزاید: «در کنار توسعه آموزشهای مهارتی، تقویت رشتههای نظری نیز مورد توجه بودهاست، بهطوری که رشته ریاضی ـ فیزیک به عنوان پیشران توسعه علمی و فناوری، در یک سال اخیر ۳۱/ ۱ درصد رشد را تجربه کردهاست. این توازن، زمینهساز تربیت نیروی انسانی متنوع و توانمند برای آینده کشور خواهد بود.»
معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش با تأکید بر ایجاد «نصیب برابر آموزشی» میگوید: «پیوند مدرسه و صنعت یکی از مؤثرترین ابزارهای تحقق عدالت آموزشی است؛ زیرا باعث میشود دانشآموزان در محیط واقعی کار آموزش ببینند و مهارتهای مورد نیاز بازار کار را کسب کنند. در حال حاضر ۸۷ هنرستان جوار کارخانه در کشور فعال هستند که آموزش را مستقیماً به بستر تولید و صنعت متصل کردهاند.»
آذرکیش ادامه میدهد: «در افق توسعه آموزشهای مهارتی، برای سال تحصیلی ۱۴۰۴- ۱۴۰۵ راهاندازی ۸۴۹ واحد آموزشی جدید در قالب هنرستانها و مراکز وابسته پیشبینی شده که نقش مهمی در تربیت نیروی کار ماهر و کاهش فاصله آموزش و اشتغال خواهد داشت.» او با اشاره به طرحهای مشارکتی میگوید: «تاکنون ۳۹ هنرستان جدید در طرح «همنوا» با هدف ایجاد هنرستانهای وابسته و با مشارکت سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور اجرا شدهاست. این طرحها نمونهای از همافزایی نهادی برای ارتقای کیفیت آموزش و تحقق عدالت آموزشی به شمار میروند.»
معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش در پایان اظهار میکند: «نتیجه این سیاستها، رشد کمی و کیفی هنرستانها بودهاست، بهگونهای که تعداد هنرستانهای وابسته دولتی طی یک سال اخیر ۳۱واحد آموزشی افزایش یافته و از ۱۳۷ به ۱۶۸ هنرستان رسیدهاست. این مسیر نشان میدهد که با تمرکز بر عدالت آموزشی، کیفیتبخشی، مشارکت و نوآوری، میتوان به سمت ایران پیشرفته و تربیت نسل توانمند حرکت کرد.»
به گزارش «جوان»، پرواضح است که اگر سیاستهای تازه آموزش و پرورش با دقت و جدیت اجرا شوند، میتوانند فاصله میان آرزوهای دانشآموزان و واقعیتهای امروز را کاهش دهند، فاصلهای که پر شدن آن نهتنها آینده نسل جوان، بلکه مسیر علمی، صنعتی و اجتماعی کشور را دگرگون میسازد. اکنون بیش از هر زمان دیگری، دوره متوسطه از اهمیت بیشتری برخوردار است، چراکه این دوره، توانایی دارد نسل توانمند فردا را پرورش دهد و کشور را در مسیر پیشرفت پایدار و امیدبخش قرار دهد.
