جوان آنلاین: رئیسجمهور اخیراً در مجلس با تأکید براینکه تحلیل داخلی و خارجی این است که بحران آب داریم و وضعیت بدتر خواهد شد گفت که باید به پیشنهادات و توصیههای دانشگاهیان و نخبگان عمل کنیم و بر اساس کار کارشناسی مشکلات را حل کنیم. وی البته این را هم گفت هر کسی که مدعی است میتواند مشکل آب را حل کند، بیاید کمک کند؛ ما حاضریم یک استان یا یک شهرستان را به او بسپاریم تا راهحلش را در عمل نشان دهد.
پیش از این نیز عباس علیآبادی وزیر نیرو با تأکید براینکه در حال حاضر حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب بدهی آبی به طبیعت داریم که همین موضوع سبب از دست رفتن بخشی از سفرههای آب زیرزمینی شده یادآور شد که تنها در صورت تداوم ترسالی میتوان به بهبود نسبی این شرایط امیدوار بود.
ایران در سالهای اخیر به ویژه در دو سال اخیر با خشکسالی شدید روبهرو بوده و بارشهای اخیر مانند بارشهای پاییز تنها بخش کوچکی از کسری باران کشور را جبران کردهاند. گزارشهای سازمان هواشناسی و منابع بینالمللی نشان میدهد که حتی بارش نرمال نمیتواند کسری چندساله را جبران کند، زیرا مخازن سدها مانند سدهای تهران به پایینترین سطح در ۵۰ سال اخیر رسیدهاند. برای مثال، ظرفیت مخازن سدهای ایران حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب است، اما پرشدگی فعلی کمتر از ۴۰درصد گزارش شده است.
بدهی ۵۰ میلیارد مترمکعبی آبی به طبیعت
کسری تجمعی آب (overdraft) از منابع زیرزمینی و سطحی شرایطی است که منجر به افت سفرههای آب زیرزمینی میشود. اکنون در حالی گزارشها بدهی ۵۰ میلیارد مترمکعبی آبی به طبیعت را تأیید میکنند که منابع قدیمیتر این بدهی را تا ۱۵۰ میلیارد مترمکعب نیز تخمین زده بودند. همچنین اعداد مشابهی برای هدررفت سالانه آب تا ۵۰ میلیارد مترمکعب عمدتاً به دلیل کشاورزی ناکارآمد و تبخیر گفته شده است. سازمان ملل و بانک جهانی نیز این بحران آبی را «ورشکستگی آبی» توصیف کردهاند. در این شرایط کارشناسان میگویند حداقل سه تا پنج سال پربارش متوالی لازم است تا سفرههای زیرزمینی بازسازی شوند، آنهم در شرایطی که نرخ برداشت فعلی بیش از ورودی طبیعی است.
وضعیت دقیق آب در کشور
وضعیت اکنون آب در کشور بحرانی و در حال بدتر شدن است. ایران بدترین خشکسالی در ۵۰ سال اخیر را تجربه میکند. مخازن سدهای تهران تقریباً خالی هستند و به کمتر از ۲۰درصد ظرفیت رسیدهاند که منجر به قطع آب دورهای در تهران و شهرهای بزرگ شد. همچنین دمای بالا تا ۵۰ درجه در تابستان تبخیر را افزایش داده است. در این شرایط بیش از ۵۰درصد سفرههای آب زیرزمینی افت کرده و سالانه سه تا چهار میلیارد مترمکعب کسری جدید اضافه میشود.
کشاورزی با راندمان پایین به عنوان یکی از عوامل اصلی این بحران آبی بیان و گفته شده بین ۶۰ تا ۹۰ مصرف آب کشور توسط این بخش مصرف میشود همچنین تغییر اقلیم نیز از دیگر عوامل بیان میشود در این وضعیت واردات آب حتی به شکل مجازی یعنی از طریق واردات غذا در حال بررسی است.
برای برون رفت از بحران آبی باید برخی از اقدامات را انجام داد، این اقدامات باید ترکیبی از اقدامات کوتاهمدت (فوری) و بلندمدت (ساختاری) باشد. این روشها بر اساس توصیههای کارشناسان و گزارشهای بینالمللی است که با هدف، کاهش مصرف، افزایش کارایی و بازسازی منابع آبی است.
روشهای کوتاهمدت
روشهای کوتاهمدت برای جلوگیری از فروپاشی فوری سیستم است، این روشها بر کاهش تقاضا و حفظ منابع موجود تمرکز دارند و میتوانند در عرض ماهها اجرا شوند. روشهایی که نیاز به همکاری دولت، مردم و نظارت دقیق دارند.
به نظر صرفهجویی در مصرف خانگی و صنعتی یک نیاز اساسی و فوری است، هدف اولیه این صرفهجویی رساندن کاهش مصرف آب به کمتر از ۱۵۰ لیتر در روز برای هر نفر براساس استاندارد جهانی برای مناطق خشک است. این روش شامل نصب شیرهای کممصرف، تعمیر نشتیها و تغییر عادات مانند شستوشوی کمتر خودرو یا استفاده از آب خاکستری شامل بازیافت آب سینک برای آبیاری میشود. در صنایع نیز باید کاهش تولید صنایع آببر مانند فولاد یا سیمان موقتاً اعمال شود. برهمین اساس مثلاً در تهران، جایی که مخازن سدها کمتر از ۱۰درصد ظرفیت آب دارند، وزارت نیرو تاکنون بیش از ۶۸ هزار انشعاب پرمصرف را قطع کرده است. برآورد شده این اقدام میتواند ۲۰ تا ۳۰درصد مصرف را کاهش دهد. در این میان مقاومت مردم به دلیل عادتهای قدیمی و نیاز به آموزش عمومی از چالشهاست.
برای اجرای این روشها کمپینهای رسانهای تلویزیونی، شبکههای اجتماعی و یارانه برای تجهیزات کممصرف باید مورد توجه باشد با این امید که بتوان از قطع کامل آب در شهرهای مانند تهران که در آستانه روز صفر و تمام شدن آب است جلوگیری کرد.
یکی دیگر از روشهای کوتاه مدت مدیریت تقاضا از طریق جریمه و تشویق است به این منظور اعمال تعرفههای پلکانی برای مصرف بالا مثلاً بیش از ۲۰۰ لیتر در روز و تخفیف برای مصرف کم در کنار کمپینهای آموزشی برای آگاهی از بدهی آبی ۵۰ میلیارد مترمکعبی قابل انجام است. مثلاً گفته شده در استانهای مرکزی مانند اصفهان، جریمههای اخیر برای کشاورزان پرمصرف منجر به کاهش ۱۵درصد برداشت آب شده است. به منظور اجرای این روش استفاده از کنتورهای هوشمند برای نظارت و اپلیکیشنهای موبایل برای گزارش مصرف میتواند نتیجه بخش باشد و همچنین موجب زمینهسازی برای شناسایی و کاهش هدررفت ۳۰ درصدی آب در شبکههای توزیع شود. قطع موقت و دورهای آب روش کوتاه مدت دیگر است. قطع آب در ساعات غیرپیک شبانه برای کاهش فشار و نشتی در ذیل این راهکار انجام میشود. در پاییز آب تهران برای چهار تا شش ساعت در روز قطع میشد که البته بر بهداشت و اقتصاد نیز تأثیر خود را داشت. در این میان توزیع تانکرهای آب رایگان و اولویتدهی به بخشهای حیاتی از جمله روشهای اجرا بود که البته منجر به آن شد حداقل آب برای ۱۰ میلیون نفر تهرانی تا بارشهای بعدی حفظ شود.
روشهای بلندمدت
پس از این روشهای کوتاه مدت نوبت به روشهای بلندمدتی میرسد که البته نیازمند تغییرات ساختاری برای پایداری بلندمدت است، این روشها نیاز به سرمایهگذاری و زمان سه تا ۱۰ ساله دارند و بر بازسازی اکوسیستم تمرکز میکنند.
اولین اولویت در روشهای بلند اصلاح الگوی کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب است. کشاورزی عمدتاً به دلیل روشهای غرقابی ناکارآمد با راندمان ۳۰ تا ۴۰ درصدی حتی تا ۹۰درصد آب کشور را مصرف میکند. در این میان حرکت به سمت آبیاری قطرهای یا هیدروپونیک، کشت محصولات کمآببر مانند پسته به جای برنج و واردات محصولات آببر باید در دستور کار جدیتری قرار بگیرد. برخی از کارشناسان حتی پیشنهاد بازگشت به سیستمهای سنتی قنات که هزاران سال کارآمدی خود را نشان دادهاند را پیشنهاد میدهند. در این میان، اما چالشهایی نیز وجود دارد که یکی از آنها وابستگی روستاییان به کشاورزی سنتی و نیاز به یارانههای جدید است. در این شرایط لازم است برنامههای آموزشی وزارت جهاد کشاورزی و سرمایهگذاری جدی بر روی فناوری انجام شود که نتیجه آن تاکنون کاهش بخشی از برداشت سالانه از منابع آبی بوده است.
روش بلند مدت دیگر توسعه فناوری نمکزدایی آب دریا، بهبود زیرساختها، استفاده از بازیافت آب و تعمیرات شبکه است. در این خصوص سرمایهگذاری در نمکزدایی آب دریا مخصوصاً برای جنوب کشور ضروری است، همچنین گفته شده تا ۵۰درصد فاضلاب آب شهری قابل بازیافت است و از سوی دیگر شبکههای آبرسانی نیز که تا ۳۰درصد از آب را هدر میدهند نیاز به تعمیر دارند. در این شرایط هوش مصنوعی و ماهوارهها برای پیشبینی خشکسالی نیز باید مورد استفاده قرار گیرند، همچنین ماهوارهها میتوانند چاههای غیرقانونی را شناسایی کنند. از سوی دیگر پیشبینی شده پروژه نمکزدایی آب دریا در بوشهر میتواند ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب سالانه تولید کند. اما همه این موارد یک چالش بزرگ دارد و آن هم هزینه بالا و انرژیبر بودن این فناوریهاست. در این مسیر همکاری با شرکتهای بینالمللی کشوری مانند چین نیز قابل انجام است و پیشبینی شده منجر به افزایش منابع جدید تا ۲۰ درصد کل نیاز کشور شود.
راهکار بلند مدت بعدی بحث دیپلماسی آب و همکاری منطقهای است. اکنون مذاکراتی برای دریافت حقآبه از رودخانههای مشترک مانند هیرمند از افغانستان و ارس از ترکیه به منظور همکاری برای مدیریت حوضههای آبریز در جریان است. پیش از این نیز این مسئله اتفاق افتاده و در در سال ۱۹۷۳ منجر به توافق با افغانستان برای ۸۲۰ میلیون مترمکعب شد. با این حال در این مسیر چالشهایی مانند تنشهای سیاسی و خشکسالی در همسایگان نیز مانع توافقات آبی و اجرای آن هستند. به همین منظور به نظر میرسد کنفرانسهای منطقهای تحت نظر سازمان ملل میتواند اتفاق بیفتد و حتی پیشبینی شده منجر به افزایش ورودی آب مرزی تا ۱۰ درصد شود.
راهکار بلند مدت بعدی بحث تطبیق با تغییرات اقلیمی است. با توجه به شرایط حادی که تشریح شد نیاز است برنامهریزی برای سناریوهای بدتر، مانند واردات غذا برای کاهش فشار کشاورزی و تمرکز روی اقتصاد غیرآببر مانند فناوری مورد توجه قرار گیرد. بسیاریاز کارشناسان پیشنهاد واردات محصولات آببر را میدهند تا سفرههای زیرزمینی بازسازی شوند البته مشخص است که بحث وابستگی به تحریمها برای واردات نیز در اینجا خودنمایی میکنند به همین دلیل لازم است سیاستهای ملی مانند اقتصاد سبز مورد توجه قرار گیرد و امیدوار باشیم از این طریق کاهش ریسک محقق شود.
راهکار بلند مدت و ضروری بعدی، اما نظارت منابع با استفاده از فناوری است. در این خصوص لازم است استفاده از ماهواره و هوش مصنوعی برای پایش منابع، جلوگیری از برداشت غیرقانونی و پیشبینی شرایط استفاده شود مثلاً میتوان از تصاویر ماهوارهای برای نشان دادن افت مخازن تهران استفاده کرد با این حال این روش هزینههای مربوط به خود را دارد و همچنین متخصصان مربوط به خود را نیاز دارد به همین دلیل به نظر میرسد در این خصوص لازم است ایجاد یک مرکز ملی داده آب در دستور کار قرار گیرد و امیدوار باشیم با اجرای این روشها بتوانیم بدهی ۵۰ میلیارد مترمکعبی آب را جبران کنیم.
در مجموع اکنون زمان اقدام است، ایران میتواند از این بحران آبی خارج شود اگر یک عزم ملی بین مردم و مسئولین برای حل این بحران ایجاد شود و دولت نیز به وظایف خود به خوبی عمل کند.
