نبود استفاده مناسب از فناوری و منابع در توسعه زنجیره ارزش، مانع توسعه صنعتی ایران شده است. رویکرد فعلی ایجاد انگیزه در صنایع بدون در نظرگرفتن جهت منابع منجر به فروش بالای محصولات خام صنعتی شده است. علاوه بر این، تحقیق و توسعه صنعتی کشور با چالشهای مهمی از جمله ناکارآمدی اقتصادی و ناتوانی صنعت در انجام فعالیتهای تحقیق و توسعه مواجه شده است. ایجاد یک متولی در این زمینه که به تحقیق و توسعه صنعتی اختصاص دارد، میتواند نقش مهمی در رسیدگی به این چالشها داشته باشد. این رویکرد کلیدی در اصلاح عملکرد صنایع بزرگ کشور موجب خواهد شد که ایران از یک خامفروش صنعتی به یک تولیدکننده محصولات با ارزش افزوده بالا در صنعت تبدیل شود که به تمامی مواد اولیه دسترسی دارد و این موضوع یک جهش بزرگ صنعتی را برای ایران به همراه خواهد داشت.
تحول فناوری و تحقیق و توسعه صنعتی برای افزایش رقابتپذیری صنایع ایران در بازار جهانی ضروری است، چراکه با سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، صنایع میتوانند کیفیت محصول را بهبود بخشند، راهحلهای نوآورانه را توسعه دهند و کارایی خود را افزایش دهند. این به نوبه خود به آنها اجازه میدهد تا به طور مؤثر با همتایان بینالمللی رقابت کنند و سهم بیشتری از بازار جهانی را به دست آورند.
سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه صنعتی همچنین منجر به اثرات سرریز فناوری نیز میشود که به نفع سایر بخشهای اقتصاد است. همانطور که صنایع فناوریها و فرآیندهای جدید را توسعه میدهند، دانش و تخصص تولید شده میتواند به صنایع دیگر منتقل و منجر به پیشرفت کلی فناوری و رشد اقتصادی شود. این اثر سرریز یک اکوسیستم صنعتی پویاتر و به هم پیوستهتر را ترویج میکند.
تجربه موفق ایران در بومیسازی صنعت نفت، کشور را به عنوان صادرکننده خدمات فنی و مهندسی در بخش پالایشگاهی معرفی کرده است. این تلاش بومیسازی منجر به صادرات خدمات فنی به کشورهایی مانند ونزوئلا، سوریه، آفریقای جنوبی و ازبکستان شده است. با گسترش تلاشهای بومیسازی به سایر بخشهای صنعتی، ایران میتواند قابلیتهای صادراتی خود را افزایش دهد، درآمد ارزی را ایجاد و موقعیت خود را به عنوان ارائهدهنده تخصص فنی تقویت کند. تخصیص منابع مالی و تمرکز بر تحول فناوری در برنامه هفتم توسعه، چارچوبی برای پیشبرد بخش صنعتی کشور فراهم میکند. با ترویج بومیسازی فناوریهای صنعتی و تکمیل زنجیره ارزش، ایران میتواند اتکای خود را به واردات کاهش دهد، قابلیتهای تولید داخلی را افزایش دهد و نوآوریهای فناوری را تقویت کند. این دگرگونی نه تنها به نفع بخش صنعت خواهد بود، بلکه به رشد اقتصادی و انعطافپذیری کلی کمک خواهد کرد.
ناتوانی صنعت در انجام فعالیتهای تحقیق و توسعه چالش مهم دیگری است. صنایع مسئول تولید، فروش و بازاریابیاند، اما اغلب فاقد اطلاعات تخصصی دقیق در مورد تجهیزات، فناوری و فرآیند تولید هستند. این اتکا به واردات، استقلال صنعت را محدود میکند و مانع از پیشرفت فناوری میشود. ایجاد مؤسسهای که به تحقیق و توسعه صنعتی اختصاص دارد، میتواند با تسهیل انتقال فناوری و ارائه دادههای تخصصی به صنایع، این شکاف را پر کند. این امر صنایع را قادر میسازد تا قابلیتهای تحقیق و توسعه خود را توسعه دهند و نوآوری را در این بخش پیش ببرند، اما در مورد متولی اصلی تحقیق و توسعه صنعتی و تکمیلکننده زنجیره ارزش صنایع با توجه به عملکرد و تجربه سالهای اخیر ایران، اکوسیستم علم و فناوری کشور با محوریت شرکتهای دانشبنیان فناور، بهترین گزینه برای بومیسازی فناوری و تجهیزات گلوگاهی و راهبردی صنعت هستند.
متولیان تحقیق و توسعه صنعتی و تکمیلکننده زنجیره ارزش
اعطای نقش محوری به اقتصاد دانشبنیان در تحقیق و توسعه صنعتی یک رویکرد کلیدی در ایران است. شرکتهای دانشبنیان در حوزه فناوری و اکوسیستم علم و فناوری کشور میتوانند سهم به سزایی در توسعه بخش صنعت داشته باشند. این نهادها دارای دانش، تخصص و فناوری تخصصی هستند که میتوان از آنها برای تقویت زنجیره ارزش و هدایت نوآوری در صنایع استفاده کرد.
برای تحقق منابع مالی مورد نیاز برای تحقیق و توسعه صنعتی، برنامه هفتم توسعه اقدامات کلیدی را معرفی کرده است. این طرح با هدف شاهد تحول فناوری در صنعت کشور، ترویج بومیسازی فناوریهای صنعتی و تکمیل زنجیره ارزش در یک دوره پنج ساله است. عوارض و مالیاتهای حاصل از صادرات محصولات صنعتی خام و نیمهخام به اکوسیستم علم و فناوری کشور اختصاص مییابد. این تخصیص مالی قابل توجه از توسعه دانشبنیان و رشد اکوسیستم علم و فناوری در ایران حمایت خواهد کرد.
دانشبنیانها محور اصلی تحقیقوتوسعه و بومیسازی فناوری صنایع
علیرضا عباسی عضو شورای راهبری تولیدات دانشبنیان مجلس شورای اسلامی در مورد نگاه جدید کشور به حوزه اکوسیستم علم و فناوری کشور و نقش کلیدی این بخش از اقتصاد در زمینه بومیسازی فناوری و تجهیزات صنعتی به «جوان» میگوید: «قانون جهش تولید دانشبنیان قانون بسیار مترقی بود که مجلس مصوب کرد آن هم با این نگاه که اگر ما میخواهیم قدرت پیدا کنیم ارزش افزودهمان را بالا ببریم بهره وریرا افزایش دهیم و ضریب نفوذ دانش در حوزههای مختلف را افزایش دهیم. دانش باید به حوزههای کشاورزی، صنعت و خدمات نفوذ پیدا کند و اگر از این راهها ورود پیدا کند ما میتوانیم بهرهوری را افزایش دهیم و ارزش افزوده بیشتری ایجاد کنیم. شرکتهای دانشبنیان، محور اصلی و اساسی بومیسازی تجهیزات و فناوریهای صنعتی هستند و دانشبنیان شدن صنایع بزرگ از این طریق امکانپذیر خواهد بود.»
وی میافزاید: «با این نگاه قانون جهش تولید دانشبنیان را مصوب و یکسری موانع را برطرف کردیم و سیاستهای تشویقی و حمایتی که نیاز بود از این شرکتها داشته باشیم را اتخاذ کردیم. این نگاه در برنامه هفتم توسعه نیز تداوم یافت و امروز بیشتر از قبل اکوسیستم علم و فناوری کشور تقویت شده و منابع بزرگ و مهمی در جهت تحقق این نقش جدید در اکوسیستم علم و فناوری کشور تهیه شده است.»
عباسی تأکید میکند: «در سال گذشته ما تمام تلاشمان را در کارگروهها انجام دادیم و ۱۱ آیین نامهای که برای این قانون نیاز بود نوشته شد، یعنی سال گذشته سال آمادهسازی آیین نامهها بود و امسال به صورت جدی اجرایی شده است.»
این عضو شورای راهبری تولیدات دانشبنیان مجلس شورای اسلامی میگوید: «یکی از مشکلاتی که داشتیم هفتخوان رستم بود که این شرکتها باید برای اخذ مجوز طی میکردند، اما الان میگوییم عرصه باز است. مثلاً ما نیاز به واردات محصولی داریم، اما امکان تولید این محصول در داخل کشور است، هر کسی در قالب شرکت دانشبنیان بگوید من همچین دانشی دارم و میتوانم آن را تبدیل به محصول کنم وقتی این محصول را آورد حمایتهای ما بعد از آن انجام میشود. قبلاً اینگونه بود کسی ادعا میکرد که من محصولی میتوانم تولید کنم مجوز آن را را هم میگرفت و بعد شاید محصول را هم تولید نمیکرد ما میگوییم این شرکت را شما تأسیس کنید این حمایتها را هم انجام میدهیم، ولی ادامه حمایتها منوط به این است که محصول را تحویل دهد پس نباید محدودیت را در مجوز اولیه داشته باشیم، بلکه آن را باید در قسمت دوم بگذاریم.»
نماینده مردم کرج در مجلس خاطر نشان میکند: «باید معافیتهای مالیاتی برای طرحهای تحقیق و توسعه داشته باشیم. ما در جلسهای که در شورای راهبردی با حضور رئیس جمهور داشتیم، ۱۰۰ همت برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان اختصاص دادیم که این نشان میدهد مجلس و دولت به این نتیجه رسیدهاند که راه رسیدن به پیشرفت حمایت از دانشبنیانهاست.»
فعالیت شرکتهای دانشبنیان با حمایت ویژه حاکمیت
لطفالله سیاهکلی، عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی در مورد اهمیت اعطای مشوقهای مالیاتی هدفمند تولید به خصوص برای اقتصاد دانشبنیان و تقویت آن در لایحه برنامه هفتم توسعه به «جوان» میگوید: «شرکتهای دانشبنیان برای ادامه فعالیتشان نیازمند حمایتهای جدی دولتها هستند. اگر دولتها به اندیشههای نو و خلاقانه بیشتر توجه کنند، قطعاً تولید را حمایت کردهاند. بنابراین باید در کمک به اینها سراغ شتابدهندهها برویم که آنها بیایند کمک کنند، اما تا قبل از اینکه آنها به این درجه برسند که سرمایهگذار بیاید به آنها برسد باید دولتها کمک کنند.»
عضو کمیسیون صنایع و معادن میافزاید: «بنابراین سیستم مشوق در این زمینه لازم است و در قانون هم ما دیدیم، اما بعضی مواقع این پولها به هدر میرود. دادن مشوق یک مسئله است، اما نظارت بر اینکه این اقدام تشویقی به ثمر بنشیند و در جهت درستش برود، مطلب دیگر است. باید بین مشوقهای غیرضروری و مشوقهای هدفمند در زمینه رشد اقتصادی و تولید بیشینه تفاوت قائل شویم و این موضوع از این جهت اهمیت دارد که مشوقهای حوزه اقتصاد دانشبنیان بسیار مثبت و هدفمند است.»
وی ادامه میدهد: «مشوق به گونهای اعطای حمایت از یک بخش خاص محسوب میشود و باید دقت لازم شود که مشوقها در این بخش قاعده رانتی نگیرند، بلکه جنبه حمایتی داشته باشند. دولت به جای مخالفت با در نظرگرفتن این اعتبار مالیاتی برای طرحهای تحقیقاتی و توسعهای تولید در لایحه برنامه هفتم توسعه سعی میکند سیستم نظارتیاش را فعال کند که قانون به درستی اجرایی شود و مشوقها به موقع داده شود و از همین رو نیز مجلس علاوه بر تقویت اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه، منابع دیگری نیز در اختیار آنها قرار داد.»
سیاهکلی در پایان خاطر نشان میکند: «باید به سمت صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر برویم، بنابراین تحقیق و توسعه کمک بزرگی خواهد کرد. قطعاً باید حمایتها از شرکتهای دانشبنیان را ادامه دهیم، زیرا فعالیت دانشبنیانها در قالب مأموریتی جدیدی در زمینه تحقیق و توسعه صنعت به کار گرفته میشود و با تداوم این حمایتها قطعاً اقتصاد دانشبنیان نقش پر رنگتری نیز به خود خواهد گرفت.»
جمعبندی
پرداختن به چالشهای پیشروی بخش صنعتی ایران نیازمند رویکردی جامع است که بر تحول فناوری، بومیسازی فناوریهای صنعتی و ترویج تحقیق و توسعه صنعتی متمرکز باشد. استفاده از تخصص شرکتهای دانشبنیان و اکوسیستم علم و فناوری در هدایت نوآوری و افزایش زنجیره ارزش بسیار مهم است. تخصیص منابع مالی مطلوب برای حمایت از فعالیتهای تحقیق و توسعه و ارائه تخصصی دادهها و انتقال فناوری به صنایع آنها را قادر میسازد تا تواناییهای خود را توسعه داده و از نظر فناوری پیشرفت کنند. علاوه بر این، گسترش تلاشهای بومیسازی و صادرات خدمات فنی ایران را به عنوان یک پیشرو منطقهای در بخش صنعت قرار خواهد داد. با اجرای این اقدامات، ایران میتواند پتانسیل صنعتی خود را باز، رشد اقتصادی را تحریک و خود را به عنوان یک اقتصاد دانش محور در عرصه جهانی تثبیت کند.
