توسعه ظرفیت پتروپالایشی کشور از جمله پروژههای زیرساختی و استراتژیک حوزه توسعه زنجیره ارزش صنعت نفت کشور محسوب میشود که از جنبه خنثی کردن تحریمها، ظرفیت ایجاد دیپلماسی با صادرات فرآوردههای نفتی حوزه مواد شیمیایی به کشورهای منطقه، ارزآوری، اشتغالزایی و از همه مهمتر جلوگیری از خامفروشی نفت اهمیتی راهبردی برای کشور دارد. بهرهبرداری از طرحهای پتروپالایشی به ظرفیت حدود ۵/۱ میلیون بشکه در روز میتواند علاوه بر خنثیسازی تحریمها، زمینه توسعه بازارهای محصولات نفتی را برای کشور فراهم کند که از عدم النفع صادرات بیش از ۳۰ میلیارد دلار در سال نفت خام و میعانات گازی برای کشور جلوگیری میکند.
پروژههای پتروپالایشگاهی با توجه به سرمایه بر، نیاز به تأمین سرمایههای کلانی دارند و یکی از دلایل عقبماندگی کشور در توسعه ظرفیت پالایشی نیز عدم تأمین منابع مالی این طرحها بودهاست. طبق بررسیهای انجام شده پروژههای پتروپالایشگاهی تعریف شده کشور از جمله مروارید مکران، شهید سلیمانی، لاوان، نگین مکران و پیشگامان سیراف در مجموع حدوداً به ۳۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری لازم دارد که پیشبینی میشود طی یک دوره ساخت حدود ۱۰ ساله باید تأمین مالی شود. بدون شک برنامهریزی تأمین مالی این طرحها باید ترکیبی از تسهیلات بانکها و صندوق توسعه ملی، فاینانسهای خارجی و تأمین مالی مردمی (بخش خصوصی) باشد چراکه هیچ یک از موارد فوق به تنهایی ظرفیت تأمین منابع مالی ساخت پتروپالایشگاهها را ندارد. در این میان استفاده از ابزارهای تأمین مالی از بازار سرمایه به جذب نقدینگی نزد مردم و بخش خصوصی علاوه رفع گره تأمین مالی چنین طرحهایی، کمک به مهار تورم را دارد.
تأمین مالی مردمی طرحهای پتروپالایشگاهی، نسخه مهار تورم بدون رکود
رشد بیرویه نقدینگی، باعث رشد سریع تقاضا برای کالاها و خدمات شده و، چون در کوتاه مدت عرضه کالا و خدمات محدود است این امر منجربه ایجاد تورم در اقتصاد میشود. طبق آمارهای بانک مرکزی حجم نقدینگی در ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا دی ماه ۱۴۰۱ نزدیک به ۳/۳ برابر شده و از مرز ۶۰ میلیون میلیارد تومان فراتر رفته است. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته اقتصادی دنیا نرخ رشد نقدینگی سالانه کمتر از هشتدرصد بوده است. از طرف دیگر در طی سالهای اخیر اقتصاد کشور با رشد اقتصادی منفی یا نزدیک به صفر روبهرو بوده که نشان از عدم استفاده از نقدینگی در راستای سرمایهگذاری و افزایش تولید بوده است. یکی از بهترین و امنترین روشهای تأمین مالی برای شرکتهای تولیدی، بازار سرمایه است. با توجه به جذابیتهای ایجاد شده این هدایت سرمایه یا نقدینگی با ابزارهای بازار سرمایه از جمله پذیرهنویسی سهام، صندوق سهامی عام پروژه، انتشار اوراق، عرضه اولیه، افزایش سرمایه و... امکانپذیر است. متأسفانه تأمین مالی از بازار سرمایه برای شرکتهای تولیدی تنها مختص دولت و انتشار اوراق دولتی بوده و این تأمین مالی به شرکتهای خصوصی و حتی خصولتی نیز نرسیده است و به عبارت دیگر ارادهای برای آن نبوده است. در این مسیر تسهیل موانع اداری تأمین مالی از بازار سرمایه، ایجاد جذابیت و تضمین سود سرمایهگذاران و استفاده از ابزارهای تشویقی برای صاحبان طرح برای تأمین مالی از بازار سرمایه مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرد. بنابر این تأمین مالی مردمی یک تیر و چند نشانی است که علاوه بر تأمین مالی پروژهها، مهار تورم و افزایش شاخصهای سرمایهگذاری و مشارکت مردم در اقتصاد را به همراه خواهد داشت.
الزام قانونی و ظرفیتهای تأمین مالی پتروپالایشگاه
طبق بند چهار قانون پتروپالایشگاهها مصوب تیرماه ۱۳۹۸ مجلس شورای اسلامی سهامداران شرکت مجری مؤظفند حداکثر یک سال پس از دریافت مجوز، نسبت به واگذاری حداقل ۳۰ درصد سهم شرکت مجری از طریق عرضه سهام یا از طریق صندوق سرمایهگذاری پروژه اقدام کنند در غیر این صورت وزارت نفت مؤظف است نسبت به ابطال مجوز خوراک این طرحها اقدام کند. از طرفی مطابق ماده ۲۲ آییننامه اصلاحی همان قانون شرکت مجری طرح باید حداقل ۱۵ درصد از منابع لازم برای اجرای طرح را از طریق آورده خود تأمین کند. بنابراین مطابق این دو ماده معادل حداقل ۵/۴ درصد از کل سرمایهگذاری پروژه باید از بازار سرمایه تأمین شود. از اینرو طرحهای در دست اجرا طی دوره ساخت باید حداقل معادل ریالی یک میلیاردو ۳۵۰ میلیون دلار یعنی حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان از بازار سرمایه جذب کنند. جذب این حجم از نقدینگی با استفاده از ابزارهای بازار سرمایه کاملاً در دسترس است چراکه مطابق آمار طی سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ بیش از ۵۲ هزار میلیارد تومان با استفاده از انتشار سهام (عرضه اولیه و پذیرهنویسی عمومی) از بازار سرمایه تأمین مالی انجام شده است. علاوه براین طرحهای یاد شده به دلیل برخورداری از امتیاز تنفس خوراک و تخفیف خوراک نفت خام از ۱۰ درصد از جذابیتهای سرمایهگذاری قابل توجهی نیز برخوردار هستند. تنفس خوراک با بازگشت کل سرمایه پروژه در سال اول بهرهبرداری و تخفیف ۱۰ درصد خوراک نیز با کاهش محسوس در هزینههای عملیاتی در مجموع موجب ارتقای بیش از پنج درصدی نرخ بازده داخلی یا IRR ارزی این طرحهای میشود. بنابراین پیشبینی میشود پروژهها با استقبال سرمایهگذاری نیز مواجه شوند. در ادامه این موضوع به اهمیت موضوع تنفس خوراک به عنوان راهکار اصلی و مهم در زمینه تأمین مالی طرحهای پتروپالایشگاهی خواهیم پرداخت.
جذابیت توسعه زنجیره ارزش نفت خام با ساخت پتروپالایشگاه
محمدرضا کارگذار کارشناس حوزه انرژی در رابطه با اهمیت پتروپالایشگاهها برای اقتصاد ایران و توانایی توسعه زنجیره ارزش و رهایی از خامفروشی نفت خام به «جوان» میگوید: «پتروپالایشگاهها برای رشد اقتصادی بسیاری از کشورها، به ویژه کشورهایی که دارای ذخایر نفتی غنی هستند، ضروری هستند. ایران از جمله کشورهایی است که دارای ذخایر قابل توجهی از نفت خام است و از همینرو نیز برای افزایش بهرهوری و سودآوری صنعت نفت خود در پتروپالایشگاههای نفت سرمایهگذاری را آغاز کرده است.»
کارگذار در مورد راهبرد و رویکرد جدید ایران در زمینه تبدیل نفت خام به میزان ۵/۱ میلیون بشکه نفت خام و میعانات در روز به محصولات شیمیایی با بازار بسیار گسترده و متنوع به عنوان راهکار اصلی خنثیسازی تحریمها میافزاید: «در چند سال گذشته و به خصوص بعد از روی کار آمدن دولت سیزدهم، ایران رویکرد جدیدی را برای جلوگیری از فروش نفت خام و در عوض تبدیل آن به مواد شیمیایی از طریق پتروپالایشگاهها اتخاذ کرده است. این رویکرد ظرفیت تولید مواد شیمیایی در سطح فعلی ۵/۱ میلیون بشکه نفت خام در روز را دارد. تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی مزایای متعددی نسبت به فروش مستقیم نفت خام دارد. اولاً، تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی، محصولی با ارزش افزوده بالاتر را فراهم میکند. مواد شیمیایی در بازار نسبت به نفت خام ارزش بیشتری دارند و قیمت آنها نوسانات کمتری دارد. این میتواند منبع درآمد پایدارتری را برای اقتصاد ایران فراهم کند. دوم اینکه تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی وابستگی کشور به صادرات نفت خام را کاهش میدهد. این امر به ویژه در شرایط تحریم فروش نفت خام ایران که میتواند تأثیر قابل توجهی بر اقتصاد این کشور داشته باشد، اهمیت دارد.»
این کارشناس انرژی در ادامه با اشاره به اهمیت و مزایایی توسعه زنجیره ارزش نفت خام و حرکت به سمت تولید محصولات غیرقابل تحریم شیمیایی تصریح میکند: «با تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی، ایران میتواند وابستگی خود به صادرات نفت خام را کاهش دهد و منبع درآمد پایدارتری را فراهم کند. تولید مواد شیمیایی نیز محصولاتی با ارزش افزوده بالاتری را فراهم میکند که میتواند رشد کلی اقتصادی کشور را افزایش دهد.»
وی ادامه میدهد: «همچنین تولید مواد شیمیایی از طریق پتروپالایشگاهها میتواند فرصتهای شغلی قابل توجهی را برای شهروندان کشور فراهم کند. ساخت و راهاندازی این پتروپالایشگاهها نیازمند نیروی کار ماهر قابل توجهی است که میتواند زمینه اشتغال بسیاری از ایرانیان را فراهم کند. این امر میتواند به کاهش نرخ بیکاری و بهبود رفاه کلی اقتصادی کشور کمک کند. همچنین تولید مواد شیمیایی از طریق پتروپالایشگاهها نیز میتواند تأثیر بسزایی بر تراز تجاری ایران داشته باشد. ایران با تولید مواد شیمیایی با ارزش میتواند به صادرکننده این محصولات به کشورهای منطقه و فراتر از آن تبدیل شود. این میتواند به کاهش کسری تجاری کشور و بهبود کل تراز پرداختها کمک کند.»
کارگذار در پایان خاطرنشان میکند: «تنفس خوراک نفت خام یک راه حل اساسی است که میتواند کارایی پتروپالایشگاهها را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. اتخاذ رویکرد جدید ایران برای تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی از طریق پتروپالایشگاهها سرمایهگذاری قابل توجهی برای این کشور است. این رویکرد پتانسیل ایجاد منبع درآمد پایدارتر، کاهش وابستگی به صادرات نفت خام و افزایش رشد کلی اقتصادی کشور را دارد. تولید مواد شیمیایی از طریق پتروپالایشگاهها نیز میتواند فرصتهای شغلی قابل توجهی را ایجاد کند و تراز تجاری کشور را بهبود بخشد. در مجموع رویکرد جدید اتخاذ شده از سوی ایران این پتانسیل را دارد که در بلندمدت منافع قابل توجهی برای اقتصاد کشور فراهم کند.»
راهکار نرخ بازگشت سرمایه پروژههای ساخت پتروپالایشگاه
حسین نجف دولابی کارشناس ارشد اقتصاد مالی نیز با اشاره به اهمیت توجه به توسعه زنحیره ارزش صنعت نفت به «جوان» میگوید: «ایران یک کشور نفتی با صادرات حجم بالای نفت خام است که میتواند کل ظرفیت نفت خام خود را به سمت توسعه زنجیره ارزش نفت خام و تولید مواد با ارزش افزوده بالاتر ببرد و محصولاتی نظیر مواد سوختی یا شیمیایی تولید کند. با این وجود بازار و همچنین تجارت محصولات و مواد شیمیایی بسیار متنوعتر و با بازدهی بالاتر است. با توجه به وجود میادین مختلف نفتی در جهت تأمین مالی مردمی این راهکار، به تازگی در قانونی مصوب شده در مجلس شورای اسلامی ایران، به مسئله تنفس خوراک نفت خام اشاره شده است که یکی از راه حلهای اساسی است که میتواند به رسیدن به این هدف در زمینه رویکرد جدیدی که ایران برای جلوگیری از فروش نفت خام و در عوض تبدیل نفت به مواد شیمیایی از طریق پتروپالایشگاهها اتخاذ کرده است، کمک بزرگی خواهد کرد.»
این کارشناس ارشد اقتصاد مالی در رابطه با راهکار مهم در تنفس خوراک در افزایش جذابیت مالی سرمایهگذاری در پروژههای نفت و گاز میافزاید: «یکی از اقدامات کلیدی در زمینه توسعه زنجیره ارزش نفت خام، استفاده از ابزار مهم تنفس خوراک در اعمال جذابیت بیشتر برای پروژههای بلندمدت صنعت نفت و گاز است. تنفس خوراک نفت خام به فرآیند استفاده از نفت خام به صورت رایگان در سال اول ساخت پروژه میگویند که موجب خواهد شد که سودآوری و نرخ بازگشت سرمایه پروژه یا IRR به شدت افزایش یابد. در این فرآیند به جای اینکه صندوق توسعه ملی از قبل به این پروژه وام ریالی بدهد؛ عملاً پس از ساخت پروژه و در قالب تنفس خوراک به پتروپالایشگاهها نفت رایگان اعطا میکند و در یک بازه ۱۰ ساله این نرخ رایگان اعطایی در سال اول پروژه را تسویه خواهد کرد.»
وی تصریح میکند: «تنفس خوراک نفت خام مفهوم جدیدی است که سرمایهگذاری در پتروپالایشگاهها را بسیار سودده خواهد کرد و به عنوان یکی از راهکارهای کلیدی پیشروی ایران برای خنثیسازی تحریمها مورد استفاده قرار گرفته است. ساخت پتروپالایشگاه به خودی خود به دلیل تبدیل نفت به محصولات با ارزش زنجیره ارزش نفت در شاخه مواد شیمیایی برای بسیاری از کشورها جذابیت دارد ولی کشور ما که دارای ذخایر قابل توجه نفت خام هستند، با به کارگیری مدل تنفس خوراک و تسهیل سرمایهگذاری در پتروپالایشگاهها، به راحتی میتواند به یک تولیدکننده بزرگ مواد شیمیایی تبدیل شود که این بازار جدید غیر تحریمی، میتواند به خوبی زمینه توسعه درآمدهای ارزی کشور را فراهم کند و نسبت به نفت خام نیز کارایی و سودآوری بسیار بالاتری خواهد داشت.»
کارشناس ارشد اقتصاد مالی خاطرنشان میکند: «در محاسبات اولیه برای یک پتروپالایشگاه ۳۰۰ هزار بشکهای با خوراک میعانات گازی یا نفت خام، به میزان ارائه ۴۰۰ روز کاری خوراک رایگان، نرخ بازگشت سرمایه پروژه یا IRR بیش از ۹ درصد دلاری افزایش خواهد یافت و همین موضوع سبب افزایش بسیار جدی تأمین مالی پروژههای نفتی خواهد شد. رویکرد جدید اتخاذ شده توسط ایران شامل ساخت چندین پتروپالایشگاه است که از خوراک نفت برای تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی استفاده میکنند. این پتروپالایشگاهها برای تولید طیف وسیعی از مواد شیمیایی از جمله کودها، پلیمرها و سایر مواد شیمیایی با ارزش بالا طراحی شدهاند. ساخت این پتروپالایشگاهها سرمایهگذاری قابل توجهی برای ایران است و این پتانسیل را دارد که در بلندمدت بازدهی قابل توجهی را به همراه داشته باشد. رویکرد جدید اتخاذ شده توسط ایران پتانسیل تأثیرگذاری قابل توجهی بر اقتصاد کشور را دارد.»
جمع بندی
به نظر میرسد اهمیت توسعه پتروپالایشگاهها بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته و دولت در این راستا گامهایی برداشته است. استمرار این روند تأثیر مستقیمی در خروج از شرایط فعلی اقتصادی خواهد داشت چه آنکه از طریق تنفس خوراک نفت خام میتوان در سال اول ساخت پروژه از نفت خام به صورت رایگان استفاده شود که سودآوری و نرخ بازگشت سرمایه پروژه افزایش مییابد.
