بیتردید انقلاب مشروطیت ایران توسط گرایش غالب آن گزارش شده است. در کتب مرجع در بازشناسی این رویداد، آنان که در زمره فاتحان این نهضت هستند، در صدر نشسته و ارج دیدهاند و آنان که مغلوبان این واقعهاند، حتی اگر در اصل ایجاد آن همراهیهای مؤثر داشتهاند، به حاشیه تاریخ رانده شده و حتی به خیانت محکومند! «در کشاکش مشروطه و استبداد»، اثری است که میکوشد چهره حقیقی محمد علی شاه قاجار را خارج از این ورطه ببیند، با تمامی کاستیها یا عذرهایش. این پژوهش، توسط علی احمدیخواه به نگارش درآمده و پژوهشکده تاریخ معاصر ایران، آن را روانه بازار نشر ساخته است. دکتر موسی فقیه حقانی ریاست این پژوهشکده، در باب موضوع این تحقیق و در دیباچه آن چنین آورده است:
«نهضت مشروطه، رخدادی مهم و سرنوشتساز در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود که بررسی دقیق و همهجانبه آن، میتواند درسهای گرانبهایی برای جامعه ایرانی در بر داشته باشد. متأسفانه تاریخنگاری این نهضت، به دلیل صحنهگردانی افراد منسوب به گروهها و جریانهای سکولار که خود مستقیم یا غیرمستقیم درگیر حوادث مشروطه بوده و تاریخ این واقعه را بر اساس منافع حزبی، گروهی و فرقهای خود تدوین کردهاند، صورتی یکسویه و جانبدارانه یافته است. بر اساس این روایات، همه مشکلات ایران از زمان حاکمیت قاجار بر ایران آغاز شده است و روحانیت و اسلام نیز در کنار قاجاریه بدبختیها و عقبماندگیهای ایران دامن زدهاند! تبلیغات رژیم پهلوی نیز که اثبات خود را در نفی مطلق دوره قاجار میدید، به این جریان کمک کرد تا روایتی کاملاً یکدست و یکسویه، به نفع جریانهای ساختارشکن و صد البته در توجیه کودتای ۱۲۹۹ و روی کار آمدن رضاخان و رژیم پهلوی شکل دهد. در این روایت، جریانهای ساختارشکن با عنوان منادیان آزادی، شرافت و پاکدامنی و مخالفان آنها با عنوان مرتجع، مستبد و مخالف ذاتی آزادی و مشروطیت و حقوق مردم و طرفدار روسیه و ... معرفی میشوند. نادیده انگاشتن نقش استعمار انگلیس در تشدید مشکلات ایران و عقبماندگی شرمآوری که گریبانگیر ایران شده بود، وجه دیگر این تاریخنگاری است. البته اگر اشارهای هم به نقش دول استعماری در تاریخنگاری این جریانها بشود، باز قاجاریه عامل استعمار و نه قربانی آن معرفی میشود. این در حالی است که مدعیان این جریانها، برخی مستقیم در خدمت راهبردهای نابودکننده استعمار علیه ایران بودند و با عقد قراردادهای ننگین و جاسوسی برای بیگانگان، ایران و قاجاریه را از انتفاع خارج کردند و به قعر چاه وابستگی و فلاکت درافکندند. برخی نیز ندانسته در زمین دشمن بازی کرده، با افراطیگری و ندانمکاری اهداف دشمن را که ایجاد آشوب و ناامنی و بیثباتی در ایران بود، محقق کردند. در خصوص نهضت مشروطیت نیز این جریانها خود را موجد و عامل اصلی به راه انداختن انقلاب معرفی کرده و با پنهان کردن اهداف براندازانه و تندرویهای گروهها و انجمنهای وابسته به خود، عامل همه تنشها را بهویژه در دوره سلطنت محمدعلی شاه، شخص شاه و اطرافیان ایرانی و روسی او معرفی میکنند. تندرویهای انجمنها علیه دین و سلطنت، انقلابیگری و مخالفت و مقابله با این اقدامات، تحرکات استبدادی و ارتجاعی قلمداد میشود. متأسفانه این جریانها با استفاده از همه امکانات و فرصتهای فراهم شده پس از مشروطه، بهویژه دوره سلطنت پهلویها، توانستند روایت خود را به روایت حاکم درباره مشروطیت، روحانیت و سلطنت تبدیل کند، تا جایی که مخالفان این جریانها نیز در بخشهایی، راوی همان روایتیاند که برساخته گروههای ساختارشکن است...».
