وقتی نیت انسان در هر کاری رنگ الهی و خدایی به خود گرفت، در واقع این نیت میشود صادق و درست و شاکله و درون هر کسی و خود را در بیرون نشان میدهد. این همان نیت صادقی است که قرآن میفرماید: «قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلى شاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبیلاً: بگو هر کس طبق روش و خلق و خوى خود عمل مى کند و پروردگارتان کسانى را که راهشان نیکوتر است، بهتر مى شناسد.»
اخلاص از گرفتاریها نجاتمان میدهد
در روایتی در تفسیر این آیه در مورد نیت صادق مؤمن، حضرت رضا (ع) نقل کردهاند: روز قیامت که مىشود بنده مؤمن در محضر الهى احضار میشود و خداوند مهربان خود عهده دار حساب مؤمن مىشوند و اعمال او ارائه داده مىشود. پس از نگاه به نامه اعمال اول چیزى که مىبیند گناهان است، رنگ چهرهاش تغییر کرده و لرزه بر اندامش مىافتد و شدیداً ناراحت میشود. سپس کارهاى نیک و حسناتش را مىبیند و موجب روشنایى چشم و مسرت خاطر و آسایش و خرسندى روحش مىشود.
بعداً ثوابها و عطایاى الهى را مىبیند، سرور و خوشحالیاش افزایش مییابد. سپس خداوند مهربان به ملائکه میفرمایند: «صورت آن اعمالى که این مؤمنین آنها را انجام نداده، اما براى آنها ضبط شده را بیاورید.» آنها را ملائکه مىآورند و اینان آن نامه اعمال را میخوانند و عرض میکنند: «الهی تو خود میدانى که این همه اعمال نیک را ما اصلاً انجام ندادهایم.» خداوند میفرمایند: «درست است این کارها را عملى نکردهاید، اما نیت شما این بود که این اعمال را انجام دهید و همان حسن نیت شما را همانند عمل و انجام کار قرار دادیم و آن اعمال را براى شما ثبت کرده و پاداش آنها را میدهیم.»
کسی که نیتش صادق است، قلب و درونش سالم است. وقتی قلبی از ریا و ناخالصی سالم بماند، زمینه اینکه تمامی کارهایش اصلاح و همه امور زندگی او در یک مسیر صحیح و خالص قرار بگیرد در او به وجود میآید و به سبب این اخلاص و پاکی نیت، انسان در دنیا و آخرت از سختی و گرفتاری نجات پیدا میکند. امام صادق (ع) میفرمایند: «آنهایى که نیت درست و صادق دارند، دلهاى صحیح و سالمى هم براى آنهاست، براى اینکه سلامت قلب از وسوسهها و دورى از افکار و اندیشههاى زشت، نیت آدمى را براى کارهاى خیر پاک مىکند.»
نیتت را خالص کن، زندگی با برکت میشود
نیت پاک و صادق مایه نزول خیر و برکت در زندگی میشود. اگر کسی در زندگی نیت و درونش برای خدا باشد، خدای متعال به همان اندازه نیز به او لطف میکند و به همان اندازه که در این امر ناخالصی در وجود او آشکار میشود، به همان اندازه لطف خدا در حق او کم میشود. به تعبیر امام صادق (ع) همانا خداوند متعال به میزان نیت بندگان آنها را نصرت و یارى میفرمایند. هرکس داراى نیت صحیح و کامل باشد نصرت خدا هم در حق او تمام و کامل است. هرکس در حسن نیت کوتاهى کند، به همان میزان یارى خدا از او کاسته مى شود. نیت مؤمن بهتر از نیت کافر است، چراکه مؤمن با نیتش قصد خیر دارد و همین باعث اثرگذاری بر رفتارش با مردم میشود، اما کافر، چون در نیت خود شر و بدی را قصد کرده، در واقع به همان اندازه در تلاش است تا مقصد خود را عملی کند و اگر در زمین هزار سال هم عمر میکرد باز همین روش را ادامه میداد.
یکی از عوامل خلود در آتش هم برای کافر از این جهت است، چراکه وقتی کافر در عمل یکی از نیتهای خود را عملی کند و به اجرا درآورد، گستره فساد و دامنه تخریب آنقدر زیاد است که باید هزاران نفر را راضی کند تا بتواند جبران نماید. به طور مثال وقتی یک نفر را از بین ببرد، در واقع نسلی را نابود کرده یا اگر کسی خانوادهای را از بین ببرد، نسلهایی را از بین برده و هرچه گناه بزرگتر و عمومیتر، گرفتاری انسان بیشتر. به خاطر همین باید نیت و درون انسانها را نسبت به اثرگذاری آن در جامعه ملاحظه کرد.
امام باقر (ع) در این باره میفرمایند: «نیت مؤمن از عملش افضل است، چون او خیرى را نیت مى کند که موفق به انجام آن نمىشود، اما نیت کافر از عملش بدتر است، براى اینکه کافر همواره شر را در نظر مىگیرد، اگرچه آن را مورد عمل قرار ندهد.» نیت صادق وقتی در وجود انسان ایجاد و تقویت شد، به همان اندازه درونش تحت لطف و عنایت خداوند قرار میگیرد و از همین جا شهوت و خواستههای نفسانی انسان ضعیف شده و از سرکشی و طغیان در امان میماند.
وقتی انسان جلوی نفس سرکش را با نیت صادق گرفت، مردم از دست و زبان و رفتارهای او در امان هستند. یعنی کسی را مورد آزار و اذیت قرار نمیدهد. نیت از قلب ظاهر مىشود و هرچه قلب معرفتش روشن باشد نیت هم صاف و داراى حقیقت است. اگر قلب نیرومند باشد، نیت هم قوى خواهد بود و اگر ضعیف باشد، نیت هم ضعیف خواهد بود. کسى که داراى نیت خالص است، نفس و امیال او تحت فرمان خداوند بزرگ بوده و از آن شرم مىکند. او دنبال شهوت و هواهاى نفسانى نمىرود و در اندیشه آرزوها نیست. او خود را به سختى مىافکند، اما مردم را از خود راحت و راضی مىکند.
وقتی خدا را ببینیم!
ملاک و معیار برای ما در هر کاری خداست. وقتی خدا را دیدیم، رضایت مردم هم در چارچوب این رضایت حاصل میشود و هر کجا مردم راضی نبودند و خدا راضی بود، عدم رضایت مردم برایمان اهمیت ندارد. امیر مؤمنان حضرت علی (ع) برای تربیت ما اینچنین میفرمایند: «خدایا! به تو پناه مىبرم که برونم در دیدهها نیکو نماید و درونم در آنچه از تو نهان میدارم به زشتى گراید، پس خود را نزد مردم بیارایم به ریا و خودنمایى که تو بهتر از من بدان دانایى، پس ظاهر نکویم را براى مردمان آشکار دارم و بدى کردارم را نزد تو آرم تا خود را به بندگان تو نزدیک گردانم و از خشنودى تو به کنار مانم.»
گفتار صادقانه یا محبت چاپلوسانه؟!
رنج بیصداقتی در گفتار برندهتر از چاقوی برنده است. گفتار صادقانه به از محبت چاپلوسانه است. یکی دیگر از ابعاد بسیار مهم و اساسی در زندگی، بعد گفتاری صداقت است. این بعد به قدری مهم است که رفتارهای انسان را تحت تأثیر مستقیم خود قرار میدهد. گفتار صادقانه و به دور از هرگونه نفاق و دورویی میتواند آرامش خاطری برای زن و شوهر و هرکسی که انسان با او ارتباط دارد ایجاد کند و مخاطب را بدون هیچ هزینهای آرام کند، چراکه بعضی برای آرام بخشی مخاطب خود دست به هر کاری میزنند، غافل از اینکه توجه به اخلاقیات مخصوصاً صفت زیبای صداقت در رابطهها میتواند به راحتی انسان را به این هدف مهم برساند.
*کارشناس مذهبی و پژوهشگر سبک زندگی
