محمدرضا سوري
با وجود اينكه برخي از مناطق كشور مستعد رشد وتكثير انواع گونه هاي جانوري وپرندگان كمياب است با اين وجود در سال های اخیر زیستگاه های گونه های جانوری با حضور شکارچی ها ، تخریب ، برداشت نابجا و ساخت وسازها تقریبا درحال از بین رفتن است اين معضلات درحالي است كه جزیره ای شدن زیستگاه ها ، ني به عوامل تهديدكننده افزوده شده وبيم آن مي رود كه نسل برخي از آنها براي هميشه منقرض شود.
دراين ميان اردبيل از جمله مناطقي است كه شرايط آب وهوايي آن ايجاب مي كند تا گونه هاي بسياري از پرندگان وجانوران دراين استان به حيات خود ادامه دهند، با اين وجود برخي از مشكلات موجود سبب شده تا به گفته مدیرکل حفاظت از محیط زیست استان اردبیل در حال حاضر ۱۷ گونه حیاتوحش این استان در معرض خطر قراربگيرند موضوعي كه مي طلبد تا دير نشده براي حفظ آنها اقدام اساسي انجام بگيرد.
******
کشور ایران به دلیل مکان جغرافیایی، برخورداری از تنوع سیمای منظر و اقلیم بعلاوه وجود منابع آبی عظیم دریای خزر در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب از غنای گونهای بالا برخوردار است، براساس آخرین بررسیها 1140 گونه جانوری اعم از پستاندار، پرنده، خزنده، دوزیست و ماهیان آبهای داخلی در اکوسیستمهای خشکی و آبهای داخلی ایران شناسایی شده، بعلاوه حدود 650 گونه ماهی که در آبهای دریایی شناسایی شده است.
دراين ميان اردبيل يا دارابودن بیش از 346 گونه جانوری موجود میباشد که شامل 52 گونه پستاندار، 225 گونه پرنده، 37 گونه خزنده، 6 گونه دوزیست و 27 گونه ماهی يكي ازبهترين محيط ها براي زيست اين موجودات است.
علاوه براين گونه ها عمدهترین گونههای پستانداران و پرندگان حمایت شده یا کمیاب موجود دراين منطقه نيز عبارتند از مرال، شوکا، پلنگ، خرس قهوهای، کل و بز وحشی، سیاه گوش، گربه وحشی و پرندگان حمایت شدهای همچون سیاه خروس، قرقاول، دراج، طرلان و سایر پرندگان شکاری و طیف وسیعی از پرندگان کوچک (پاسری فرمها) از آن جملهاند.
مدیرکل حفاظت از محیطزیست استان اردبیل دراين خصوص مي گويد:«وجود انواع جانوران وپرندگان در مناطق مختلف اين استان مي طلبد تا براي حفظ آنه برنامه ريزي كرد.»
محمد خداپرست مي افزايد:« لذا یکی از مهمترین ضرورتهای حفاظت از گونههای حیاتوحش، توسعه مناطق حفاظتشده است كه بايد به طورجدي پيگيري واجرايي شود.»
وي ادامه مي دهد:« از آنجاكه برخي ازاين گونه ها كمياب وبعضا درحال انقراض هستند لذا براي حفظ آنها بايد به فكر تدابير ويژه اي بود.»
۱۷ گونه حیاتوحش اردبیل درمعرض تهديد
وجود شكارچي ها دركنار تغييرات اقليمي و دست بردن درمحيط زيست جانوري وآلودگي هاي زيست محيطي ازجمله تهديدات جدي است كه به سرعت موجب ازبين رفتن بسياري از گونه هاي كمياب جانوري وپرندگان شده است .
مدیرکل حفاظت از محیطزیست استان اردبیل دراين خصوص مي گويد:«
درحال حاضر شكار بر رويه دركنار آلودگي محيط زيست وتغيير اقليمي به شدت بر كاهش ميزان گونه هاي كمياب گذاشته است.»
محمد خداپرست مي افزايد:«اين معضلات موجب شده تادرحال حاضر۱۷ گونه حیاتوحش این استان در معرض خطر قرار بگيرند.»
وي ادامه مي دهد:«براساس اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی از میان گونه های شناسایی شده در استان 14 گونه جانوری آسیب پذیر، دو گونه بالابان و عروس غاز در معرض خطر و یک گونه درنای سیبری به شدت در معرض انقراض قرار دارند. »
به گفته وي از یک هزار و 140 گونه جانوری شناسایی شده در کشور، 309 گونه در استان اردبیل وجود دارد که شامل 46 گونه پستاندار، 207 گونه پرنده، 29 گونه خزنده، هشت گونه دو زیست و 19 گونه ماهی می باشد.
افزایش محدوده مناطق حفاظت شده برای حفظ حیات وحش
اهميت حفظ گونه هاي نادر جانوري سبب شده تا كارشناسان براي نگهداري آنها اقدامات موثري را به كار ببرند كه مي توان افزايش محدوده مناطق خفاظت شده براي حيات وحش اشاره كرد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اردبیل دراين خصوص مي گويد:« هم اکنون 17.5 درصد از مساحت این استان جزو مناطق شکار ممنوع است اما برای حمایت بیشتر از گونه های گیاهی و جانوری ، مساحت مناطق حفاظت شده می بایست بیش از این افزایش یابد.»
محمد خداپرست مي افزايد:« سه منطقه حفاظت شده در محدوده این استان واقع است؛ منطقه حفاظت شده آق داغ به مساحت 93 هزار و 800 هکتار در شهرستان خلخال، منطقه حفاظت شده مغان در محدوده بیله سوار و پارس آباد مغان به مساحت 35 هزار هکتار ومنطقه حفاظت شده نئور به مساحت چهار هزار و 200 هکتار که بخشی از منطقه وسیع حفاظت شده لیسار استان گیلان است.
کوه سبلان از ارتفاع سه هزار و 600 متر به بالا و غار یخگان در محدوده شهرستان خلخال نیز جزو آثار طبیعی ملی ثبت شده استان اردبیل هستند.
وي همچنين با اشاره به پنج منطقه شکار ممنوع در استان برای حفظ گونه ها از خطر انقراض ادامه مي دهد: «منطقه شکار ممنوع شورابیل در اردبیل با 200 هکتار مساحت، گندیمن در مشگین شهر با 30 هزار هکتار، دربند مشکول در گیوی با 23 هزار هکتار، انزان در مشگین شهر به مساحت 42 هزار و 500 هکتار و خروسلو در بیله سوار به مساحت 16 هزار و 600 هکتار نیز در سال جاری جزو مناطق شکار ممنوع ثبت شد. همچنين 46عرصه تالابی نیز در استان اردبیل شناسایی شده که از جمله می توان به دریاچه نئور، شورابیل، میل مغان، پته خور و توپراق کندی اشاره کرد.»
از آنجا كه ازیک هزار و 163 گونه مهره دار در کشور حدود 30 درصد از این گونه ها در استان اردبیل مشاهده شده است كه اين تعداد شامل 43 گونه از پستانداران، 257 گونه پرندگان، 15 گونه ماهی بومی، 29 گونه خزنده و 6 گونه دوزیست می باشد.
وعلاوه برآن از میان هشت تا 10 هزار گونه گیاهی موجود در کشور نیز حدود یک هزار و 200 گونه در استان وجود دارد که بیش از 400 گونه گیاهی با خواص درمانی شناسایی شده اند و حدود 98 گونه نیز منحصر به فرد این استان است.
اين كارشناس محيط زيست با اشاره به تهديدات موجود بر سر راه اين گونه ها مي گويد:« گونه ها به سه دسته آسیب پذیر، در معرض خطر و در حال انقراض تقسیم بندی می شوند که بر اساس اعلام اتحادیه جهانی حفاظت تا کنون پنج گونه پرنده (عقاب تالابی، غاز پیشانی سفید کوچک، اردک مرمری، عقاب شاهی و پلیکان پا خاکستری) چهار گونه پستاندار (قوچ و میش، کل و بز، آهو، زرده بر) سه گونه خزنده (افعی زنجانی، لاک پشت مهمیزدار و آگامای وزغی ایران) سمندر کوهستانی آذربایجان به عنوان گونه دوزیست و کپور وحشی به عنوان آبزی جزء فهرست گونه های آسیب پذیر قرار دارند،اين درحالي است كه بالابان و عروس غاز از گونه های در معرض خطر هستند و درنای سیبری نیز در معرض انقراض است.»
خداپرست هچنين با اشاره به وضعيت درناها مي افزايد:« همزمان با سرد شدن هوا و یخبندان در شمال، گونه ای درنا از سیبری برای یافتن غذا به عرض های شمالی گرمتر مهاجرت می کند.
سه هزار درنای سیبری تا 20 سال گذشته در جهان وجود داشت که 13 عدد از آنها در تالاب پته خور و فریدون کنار مشاهده می شدند که طی سال ها تعداد آنها به شدت کاسته شد؛ اخیرا تنها یک عدد درنای سیبری درپته خور مشاهده شده است برخی از این گونه ها به دلیل جمعیت کم در خطر انقراض هستند که از جمله می توان به گونه های حفاظت شده دراج و قرقاول در دشت مغان اشاره کرد. »
وي درخصوص آخرين وضعيت آهوها نيز ادامه مي دهد:«سایت احیای آهوی مغان همچنان فعال است و هم اکنون 27 راس آهو در آن نگهداری می شود. سال گذشته 11 راس آهو در این سایت نگهداری می شد که البته تعداد نرها اندک بود اما به دلیل دوقلو زایی، امسال جمعیت آنها 16 راس افزایش یافته است،و در آینده می توان نسبت به افزایش مساحت سایت و رهاسازی آهوها اقدام کرد که البته نیازمند مقدماتی همچون احداث پاسگاه های محیط بانی در منطقه و آموزش کارکنان و جوامع محلی از جمله دهیاران و شوراهای اسلامی روستاها می باشد.»
به گفته اين كارشناس محيط زيست ضرورت اعمال برخی محدودیتها در شکار گونههای حیاتوحش به ویژه شکار گونههای در معرض خطر بايد ممنوع اعمال شود وبا خاطيان برخورد جدي صورت گيرد.
