توسعه صنعت پتروشيمي در جهان نسبت به ديگر بخشها شتاب بيشتري داشته است به ويژه اينكه موادمصرفي بسياري از صنايع هماكنون تبديل به محصولات پتروشيميايي شده، با اين حال ايران نيز در اين مسير با ديگر كشورها همگام است اما بنابر تحليلهاي مؤسسات مهم خارجي اين حوزه، اكنون بيش از هر زمان ديگري نياز به سرمايهگذاري در ساخت و بهرهبرداري پتروشيمي است به گونهاي كه توسعه اين صنعت در ايران با توجه به عوامل محيطي، ميتواند ايران را به عنوان يكي از بازيگران اصلي اين محصولات در جهان مبدل كند.
غرب در تكاپوي بلعيدن نفتخام
بنابر دادههاي آماري مؤسسات بينالمللي انرژي و نفتي، مصرف موادپتروشيمي در سال 2016 حدود 3/1 درصد نسبت به سال 2015 ميلادي افزايش داشته است. روند روبهرشد مواد مصرفي پتروشيمي موجب شده تا كشورهاي اروپايي و امريكايي نيز روند توسعه پتروشيميهاي خود را شتاب دهند. اين در حالي است كه امريكا با استفاده از گاز شيل، مزيت بهتري نسبت به ديگر رقباي غربي خود دارد و ميتواند با خوراكي ارزانتر از اين كشورها، شركتهاي پتروشيمي خود را توسعه دهد.
مؤسسه(American chemistry council) پيشبيني ميكند كه توسعه موادمصرفي پتروشيميايي در سالهاي آينده بيشتر خواهد شد، چراكه بسياري از صنايع مانند خودروسازي، مصارف پلاستيك بيشتري خواهند داشت. بنابر تحليلهاي مصرفي كه در اينباره ارائه ميشود كشورهاي متعددي مانند آلمان، امريكا، انگليس و ديگر كشورها، توليد موادپتروشيميايي خود را توسعه خواهند داد، به طوري كه مؤسسه VCI (سازمان صنعت شيميايي آلمان) معتقد است در سال 2016، توليدات شيميايي جهان1/3درصد افزايش داشته است. سازمان پتروشيمي اتحاديه اروپا اعلام كرد كه در سال 2016 حدود يك درصد افزايش حجم توليد داشته كه بيش از نيمي از آن به مصرف كشورهاي اتحاديه اروپا رسيده است.
برزيل در آستانه تبديل شدن به رقيبي قدرتمند
در امريكاي جنوبي نيز كشورهاي نفتخيز به فكر توسعه صنعت پتروشيمي خود هستند. با وجود آنكه مهمترين كشورهاي در حال توسعه امريكاي جنوبي مانند برزیل در دهه اخير نتوانستهاند روند اقتصادي خود را مانند دورههاي قبل تداوم بخشند و به گواه بانك مركزي برزیل در سال گذشته توليد داخلي اين كشور تنها 3درصد رشد داشته است اما سياستگذاريها در اين منطقه بوي توسعه ميادين پتروشيمي ميدهد. هر چند سرمايهگذاري خارجي و رشد اقتصادي اين كشور نسبت به دورههاي پيشين افت كرده اما آلبرت راموس، مشاور گلدمن ساكس در بخش امريكاي لاتين ميگويد: «آنچه به عنوان ركود در اين كشور معرفي ميشود تنها به تغييرات اجتنابناپذير متغيرهاي كلان مربوط ميشد كه البته در وهله فعلي وضعيت اقتصادي اين كشورها بهبود يافته است. بنابراين بايد انتظار داشت در سالهاي آتي روند سرمايهگذاري در برزيل دوباره به حالت قبل بازگردد.» با اين حال اطلاعات انجمن شيمي امريكا نشان ميدهد در سال 2015 توليدات شيميايي برزيل 4/4 درصد كاهش يافته اما با روند افزايشي تقاضاي محصولات پتروشيمي در سالهاي آتي انتظار ميرود بخشي از سرمايه گذاريها در اين كشور به ساخت مجموعههاي پتروشيمي و پالايشي اختصاص يابد.
خاورميانه؛ نبض پتروشيمي جهان
موقعيت خاورميانه در توليد محصولات پتروشيمي بسيار مهم و اساسي است. شركتهاي بزرگي در اين منطقه وجود دارند و البته مواهب طبيعي اين نواحي كه مزيت رقابتي اين كشورها را تشديد ميكند، هر يك عامل مهمي از رشد صنايع پتروشيمي در اين مناطق را شتاب ميدهد، به طور مثال بزرگترين و پيچيدهترين پروژه پتروشیمي خاورميانه با نام صدرا در حال ايجاد است. قيمت اتان، ماده خام براي توليد محصولات پلاستيكي در عربستان سعودي نسبت به بازارهاي جهاني پايين است و اين خوراك ارزانتري را در اختيار مجتمعهاي پتروشيمي قرار ميدهد، اين پروژه به عنوان بخشي از برنامه توسعه پتروشيمي و تنوع بخشي به بازار انرژي عربستان است و اين موضوع رشد درآمد از صنايع پاييندستي را به دنبال خواهد داشت. با توسعه پتروشيمي پترو رابغ- ۲، واحد كنوني اتان كراكر توسعه مييابد و يك مجتمع آروماتيك براي توليد سالانه 3ميليون نفتا به محصولات پتروشيمي با ارزش افزوده بيشتر ساخته ميشود. شركتهاي آرامكو و سوميتومو كميكال هر يك به ميزان 37/5 درصد در سرمايهگذاري مشترك پترورابغ سهم دارند. شركت امريكايي داو كميكال در سال گذشته از سرمايهگذاري ۲۰ميليارد دلاري با مشاركت سعودي آرامكو براي ساخت يكي از بزرگترين مجتمعهاي پتروشيمي در نزديكي عربستان سعودي خبر داد. اين سرمايهگذاري مشترك با عنوان شركت صدرا كميكال سالانه 3 ميليون تن محصولات شيميايي و پلاستيك براي مصرف در صنايع بستهبندي، لوازم خانگي و برقي و ديگر كالاهاي مصرفي توليد خواهد كرد.
صنايع پتروشيميايي ايران نيز در اين ميان روند صعودي را طي ميكند، پس از رفع تحريمهاي تجارت بينالملل اين كشور، دولتمردان اين كشور توانستند توليدات محصولات پتروشيمي خود را تا 25درصد يعني توليد حدود 56ميليون تن در يكسال برسانند. ايران كه بزرگترين مخازن گاز طبيعي را در جهان دارد، ميتواند به رشد توليدات خود ادامه دهد. از سوي ديگر اگر ايران براي 67 پروژه ناتمام خود بتواند اعتباري به ميزان 70ميليون دلار تأمين كند، جهش توليدات اين كشور چشمگير خواهد بود، برآوردها نشان ميدهد كه به بهرهبرداري رسيدن پروژههاي نيمه تمام اين كشور، توليدات را تا حدود 126ميليون تن در پنج سال و 180 ميليون تن در 10سال افزايش خواهد داد اما اگر در تأمين اين اعتبارات ناكام بماند اين فرآيند زمانبر خواهد بود. تاكنون بسياري از شركتهاي اروپايي به ويژه آلمانيها نشان دادهاند در سرمايهگذاري در اين كشور بيميل نيستند و با دقت مسائل مربوط به اين كشور را دنبال ميكنند.
ريسك توليدات پتروشيمي در جهان
هر چند ايران و كشورهاي خاورميانه در توليد محصولات پتروشيمي مزيت بسيار بهتري نسبت به ديگر كشورها دارند و به موجب دارا بودن گاز طبيعي، ميتوانند حتي در زمانهايي كه قيمت نفت كاهش مييابد، به صورت دامپينگ به توليدات خود ادامه دهند (در زمان كاهش قيمت نفت، قيمت گاز بيشتر شده و هزينههاي توليد براي پتروشيميها افزايش مييابد) اما دو عامل مهم ميتواند در سرمايهگذاريهاي آنها اثرگذار باشد، نخست نفت و گاز شيل امريكاست، اگر اين كشورها در توسعه صنايعشيميايي خود تعلل كنند، امريكا هزينههاي توليد خود را كاهش داده و ديگر به رقيبي شكستناپذير تبديل خواهد شد، بنابراين افزايش فعاليت اين كشورها ميتواند توجيه سرمايهگذاري امريكاييها در اين محصولات را از بين ببرد. از سوي ديگر رشد اقتصادي چين و كشورهاي در حال توسعه نقش تعيينكنندهاي در اين سرمايهگذاريها دارد، چراكه بيشترين تقاضا از سوي اين كشورها ايجاد ميشود. با اين حال با تحليلهاي دقيقتري ميتوان دريافت كه توسعه بخشهاي پتروشيمي به سود كشورهاي خام فروش نفت خواهد بود.
