خانواده كوچكترين واحد اجتماعي است كه در فرم سنتي خود از پدر، مادر و فرزند (يا فرزندان) تشكيل شده و اين سه با هم روابط بسيار پيچيده و در هم تنيدهاي دارند. جاي شگفتي نيست كه هم وجود اختلال در روابط درون خانواده ميتواند براي هر كدام از اعضا سرچشمه ناراحتي و تنش شود و هم وجود مشكل در يكي از افراد، اختلال و بينظمي در روابط خانواده پديد آورد. البته آنچه شاهد هستيم اين است كه روابط درون خانواده نه به علت بيماري يا وجود يك اختلال روانشناختي، بلكه بهطور خيلي ساده به دليل ندانستن اصول رابطه صحيح، ارتباطات خانوادگي بههم ريخته و نادرست ميشود و اين خود سرچشمه نگرانيها و اضطرابها و گرفتاريها يا حتي بيمار شدن برخي اعضاي خانواده ميشود.
در ميان دورههاي رشد آدمي، دشوارترين دورهها از ديد روانشناسان دوران پيش از دبستان و دوران نوجواني است و بار اين مهم در هر مرحله بيشتر بر دوش مادران است. در اين نوشته مختصر، به نوجواني و اهميت اين دوران نگاهي اجمالي و سعي داريم به نكات رفتاري والدين با نوجوان بهطور مختصر، مفيد و كاربردي اشاره كنيم.
فرزند نوجوان خود را بشناسيددر پي تغييرات زيستي و رواني نوجوان در رفتار او ناگهان به سرعت تغييرات شگرفي ايجاد ميشود. او به دنبال هويت فردي و اجتماعي خود و استقلالطلبيها و پذيرش در گروه همسالان و بروز افكار و ايدههاي جديد و كنجكاويهاي فردي و اجتماعي و به ويژه در مسائل جنسي دچار افكار و احساساتي ديگر گونه ميشود كه گاه موجب سردرگمي او و گاه موجب شگفتي ديگران ميشود. به دنبال يافتن هويت مستقل گاه اعتماد به نفس او دچار لرزش ميشود و گاه براي استقلالطلبي و در پي تغييرات و ترشحات هورموني رفتارهاي پرخاشگرانه و زودرنجيها و تنوع هيجاناتش، خود را نيز چون اطرافيانش دچار نگراني ميكند.
اما پدران و مادران ممكن است ندانسته در برخورد با فرزندان نوجوان خود، دست به كارهايي بزنند يا به گونهاي ارتباط برقرار كنند كه با وجود نيات سالم و حسنه خويش، اعتماد به نفس نوجوان خود را شكنندهتر كنند و احساس گناه و ناتواني او را افزايش دهند يا موجب تشديد هيجانات منفي، پرخاشگري و لجبازيهاي او شده و بدين سان در مييابند كه هر چه ميخواهند به او نزديكتر شوند، او دورتر ميشود و هرچه به او امتياز ميدهند و خواستهاش را برآورده ميسازند، او امتياز بيشتري درخواست كرده يا خواسته بلندپروازانهتري مطرح ميكند. از اين رو بايد ويژگيهاي فرزند نوجوان خويش را خوب بشناسيد تا بتوانيد برخورد مناسبي با او داشته باشيد.
برخي شاخصهاي دوران نوجوانينوجواني، سن تغييرات زيستي، رواني و اجتماعي است. در اين سن نوجوان حساس و زود رنج ميشود. دوره نوجواني دوران لجبازي و مخالفت است. رفتار بچگانه در نوجوان گاهي طبيعي است. اما او اصرار دارد كه والدين بپذيرند او بزرگ شده است. نوجوان گاهي بزرگتر از سن خود حرف ميزند. روشنفكرنمايي، عاقلنمايي و وارونهنمايي خواستهها در نوجوان طبيعي است. او خشم و ناراحتياش را از موضوعي، روي موضوع ديگر تلافي ميكند. نوجوان تمايل دارد با افرادي كه دوستشان دارد همانندسازي كند. او به قهرمانان ورزشي و ستارههاي هنري دلبسته ميشود. دمدمي مزاج بودن تا اندازه زيادي در نوجوان طبيعي است. گاهي رياضتكشي و ميل به تحمل سختي در نوجوان وجود دارد.
نوجوان به سختي مطلبي را ميپذيرد، نصيحتپذيري ندارد و ميل به مقاومت دارد. نوجوان خيالپرداز است. او ممكن است سنتشكني در آداب و رسوم جامعه داشته باشد. نوجوان استقلالطلب است. گروه دوستانش را به پدر و مادر برتري ميدهد. نسبت به ديدگاه ديگران در مورد خودش حساس است. او روي ظاهر خودش حساس است. از متفاوت بودن لذت ميبرد.
جوان خود را بزرگ ديده و مشورت با خود را دوست دارد. او دوست ندارد ناديده گرفته شود. دوست دارد به تواناييهاي او بهصورت معقول توجه شود.
چند راهكار ساده براي نحوه برخورد و تعامل با نوجواناناحترام بيش از اندازه به نوجوان( احترام گزافهآميز) فاصله او را با خانواده بيشتر ميكند. مثلاً او را جناب آقاي سينا خان خطاب نكنيد. احترام مصنوعي موجب نفرت و بيزاري ميشود و فاصله او را با خانواده بيشتر ميكند.
نوجوان نسبت به بيان ديدگاه در مورد دوستانش حساس است. دوستانش را تمسخر نكنيد. خانواده دوستان او نيز فرزند شما را كامل نميدانند، شما هم از او دوست كامل و بيعيب نخواهيد. نوجوان دوست دارد خودش تجربه كند. اجازه دهيد نوجوان از فرجام كارش پند گيرد. بپذيريد در برخورد با نوجوان شما نيز گاهي اشتباه ميكنيد.
با نوجوان خود با احترام حرف بزنيد. به او نگاه كنيد، سخنش را قطع نكنيد و او را سرزنش يا تحقير نكنيد. در برخورد با نوجوان صبور باشيد. بيقراري و رفتار عصبي شما، بين شما و او فاصله ايجاد ميكند. نوجوان رفتار شما را الگو قرار ميدهد، او به رفتار شما بيش از گفتار شما توجه دارد. نوجوان اميد و اميدواري ميخواهد. او را به حل شدن دشواريها اميدوار كنيد. به او نگوييد مشكلي وجود ندارد، بلكه بگوييد مشكلات قابل حل هستند فقط زمان ميخواهد. شعار ندهيد، قول بيجا به او ندهيد، محدوديت خود را به او بگوييد.
در برخورد با نوجوان آمرانه صحبت نكنيد، پيشنهاد بدهيد. در برخورد با نوجوان با التماس سخن نگوييد، درخواست صميمي بكنيد. گاهي نوجوان تظاهر به بينيازي عاطفي ميكند ولي به شدت ابراز علاقه كلامي يا فيزيكي براي او مهم است. در تغيير لوازم يا دكوراسيون منزل از نوجوان كمك بخواهيد. گاهي بهترين كمك به نوجوان، كمك خواستن از اوست تا به احساس كفايت خود ببالد. گاهي نيز بهترين كمك به نوجوان، كمك نكردن به اوست تا به توانايي خود اعتماد كند.
به او نشان دهيد اشتباهاتش را ميپذيريد و تحمل خطاهاي او را داريد. رازدار باشيد تا اعتماد بين شما ريشه بگيرد. در صورت دروغگويي او علت را پيدا كنيد و خونسرد باشيد. ارزيابي درست موضوع و برخورد مناسب با آن ميتواند باعث اعتماد دوباره و تصحيح خطاهاي گذشته شود. هر وقت از شيوه برخورد او با خود ناراحت هستيد، احساس خود را به او بگوييد. ارزشهاي درون خانواده را محترم بشماريد تا او هم محترم بشمارد. اگر نوجوان قانونهاي خانه را بداند، توجه و دلبستگي او به ارزشها پا برجا ميماند.
هنگام ميهماني وقت نصيحت نوجوان نيست. هنگام تماشاي فيلم يا مسابقات ورزشي و مانند آن نيز وقت نصيحت كردن يا دادن فرمان به نوجوان نيست. براي سخن گفتن در مورد هر موضوعي زمان مناسب را پيدا كنيد.
احساسي در نوجوان ايجاد كنيد تا از اينكه به اين مرحله پا گذاشته خشنود و سپاسگزار باشد. با خريد هديه مناسب دوره بلوغ، آغاز اين دوره را به او تبريك بگوييد.
و در پايان به ياد بسپاريد بهترين الگو براي رفتار درست نوجوانان، رفتار شما والدين است.
* كارشناس ارشد روانشناسي
