چندي پيش در ميان جمعي از خانوادهها حضور يافته بودم تا درباره «امنيت
اجتماعي، ابعاد و زواياي آن»، براي آنان سخن بگويم. در سخنان خود به اختصار از
پيوند اين مقوله با فناوريهاي ارتباطي جديد سخني به ميان آوردم و يادآور شدم كه
اگر استفاده از اين فناوريها، هدفمند و مديريت شده صورت نگيرد، آنها به وسيلهاي
براي كاهش تراز و سطح امنيت اجتماعي استفادهكنندگان و حتي افراد پيراموني آنها
تبديل ميشوند.
اين بخش از
سخنانم ولولهاي در ميان جمع انداخت، علت را جويا شدم، كسي در ميان جمع فرياد
برآورد، سردار! چرا از وايبر و واتساپ نميگويي كه بلاي جان خانوادهها شده است؟
ديگران نيز در تأييد سخن او به سخن در آمدند، به آنان قول دادم فوايد و خطرات
استفاده از آندو، به ويژه وايبر را به صورت روشمند و دقيق مورد بازكاوي قرار دهم
و حاصل پژوهشم را در نوشتاري به اطلاع آنان ميرسانم. پس از آن جلسه، با بهرهگيري
از اطلاعات و امكانات در دسترس، پژوهشي را به سامان رساندم و در آن، ابعاد و
زواياي بهرهگيري از وايبر و تا حدودي واتساپ را مورد مطالعه قرار دادم، در
نوشتاري كه در پي ميآيد، به اختصار و در چند بند برخي از يافتههاي آن پژوهش را
يادآور ميشوم.
1- وايبر نرم افزاري است كه به سهولت روي اغلب گوشيهاي موجود نصب و امكان
تبادل اطلاعات را براي استفادهكنندگان فراهم ميسازد، آيا اطلاعات تبادل شده در
اين فضا سودمند است و موجب غناي ذهني استفادهكنندگان ميشود؟
براي يافتن پاسخ اين پرسش، مقداري از اطلاعات تبادل شده توسط كارشناسان مورد
تحليل قرار گرفت. نتايج حاصل از اين تحليل آشكار ساخت كه اطلاعات تبادل شده نهتنها
بر ژرفاي ذهني مخاطبان و استفادهكنندگان نميافزايد، بلكه موجب سطحينگري، سردرگمي
و ابهام معنايي آنان ميشود. البته محتواي برخي اطلاعات تبادل شده در فضاي وايبر
براي مدتي نه چندان طولاني، استفادهكنندگان را «سرگرم»ميسازد. بنابراين وايبر
بيش از آنكه نرم افزاري براي تبادل اطلاعات باشد، وسيلهاي براي سرگرم كردن
استفادهكنندگان است.
2- آيا وايبر فضاي ايمني است؟
در پاسخ به اين پرسش لازم است يادآوري شود كه استفادهكنندگان از وايبر به
هنگام راهاندازي آنان با امضاي يك پروتكل، دانسته يا نادانسته به متوليان اين نرم
افزار اجازه دادهاند تا هر زمان كه خواستند از اطلاعات گوشي آنان هرگونه كه دوست
دارند استفاده نمايند! بنابراين، فضاي وايبر نهتنها فاقد حداقل استانداردهاي
ايمني اطلاعات است بلكه حتي بستر استفاده از ساير اطلاعات كاربر را نيز براي
متوليان وايبر فراهم ميسازد. به زعم و باور كارشناسان از اين اطلاعات براي مقاصد
اقتصادي، مقاصد فرهنگي و حتي جاسوسي استفاده ميشود.
3- آيا وايبر ميتواند به منزله بستري براي «تبادل عاطفه»و بسط روابط عاطفي و
اجتماعي ميان افراد جامعه، به ويژه اعضاي خانوادهها، نگريسته شود؟
پاسخ اين پرسش هم مثبت است و هم منفي؛ مثبت است چون تعدادي از خانواده از آن
فضا بهره ميگيرند تا به صورت مشترك و لحظهاي (آنلاين) با يكديگر به گپ و گفت
بپردازند و احساسات و عواطف خود را با يكديگر در ميان بگذارند. اما از آن رو منفي
است كه موجب منزوي شدن اعضاي پا به سن گذاشته خانوادهها ميشود. چه، آنان فرصت گفتوگوي
رو در رو با اعضاي جوانتر خانواده را از دست ميدهند و ناگزير در ميان جمعي كه هر
يك سر در گوشي خود فرو برده و مشغول ارسال و دريافت پيامهاي وايبري و واتساپي
هستند، احساس «تنها ماندن»ميكنند. اين احساس ممكن است به زودي جماعت زيادي از
افراد مسن جامعه را در دام افسردگي گرفتار سازد.
4- آيا وايبر سهم و نقشي در ظهور و بروز آسيبهاي اجتماعي و كجرويها و
انحرافات دارد؟
گر چه هنوز زود است كه بتوان پاسخي قطعي به اين پرسش داد اما ما در پژوهشي كه
از آن سخن به ميان آمد دريافتيم كه اين نرم افزار آسيبپذيري اخلاقي را افزايش ميدهد.
يكي از علل تأثيرگذاري اين نرم افزار در افزايش برخي كژكارديهاي اخلاقي آن است كه
امكان سهل و آسان و رايگان دستر سي به پيامها، تصاوير و فيلمهاي مبتذل و مستهجن
را فراهم ميسازد و لاجرم بر اساس شواهد متقن پژوهشي اين گونه محتواها به تدريج
ذهن را مهياي پذيرش كجروي ميسازد. به ويژه خطر آسيبپذيري حاصل از محتواي ناهنجار
وايبر بر كودكان و نوجوانان بسيار بيش از سايرين است.
البته از تأثير
اين ابزار در «قبحزدايي» از برخي روابط، حتي در ميان جوانان و افراد ميانسال، نبايد
غافل بود. شواهد نشان ميدهد كه حداقل شماري از كساني كه رو به كجروي اخلاقي مينهند
و در دام مفاسد اخلاقي گرفتار ميشوند، متأثر از اين فضا هستند و بيم آن ميرود كه
گسترش دامنه استفاده از فضاي وايبر نرخ وقوع طلاق را به صورت نگرانكنندهاي فزوني
بخشد.
5- آيا بين ميزان استفاده از وايبر و نرم افزارهايي نظير آن و پيشرفت تحصيلي دانشآموزان
و دانشجويان ارتباطي وجود دارد؟
بيترديد براي ارائه پاسخي دقيق به اين پرسش بايد تحقيقات متعددي، به ويژه از
نوع تحقيقات آزمايشي و كنترل شده صورت گيرد. ليكن، ما در اين بررسي تنها به «زمينهيابي»بسنده
كرديم. نتيجه اين زمينهيابي آشكار ساخت كه بين ميزان استفاده از وايبر و افت
تحصيلي همبستگي معناداري وجود دارد. يعني با افزايش استفاده از اين ابزار به صورت
قابل توجهي از پيشرفت تحصيلي دانشآموزان و دانشجويان كاسته ميشود.
6- چاره چيست و چه بايد كرد؟
در پاسخ اين پرسش ميتوان چند رهنمود را بر شمرد؛ نخست آنكه، از دسترسي كودكان
زير سن بلوغ به اين نرم افزار و نرم افزارهاي مشابه، بايد جلوگيري كرد. چه با اين
كار از «دسترسي زودرس»آنان به اطلاعات غيرضروري و نيز «آلوده شدن» ذهنشان بر اثر
مشاهده تصاوير غير اخلاقي جلوگيري ميشود. دوم، از تبادل اطلاعات با افراد نا آشنا
و غريبه بايد اجتناب ورزيد. چه افراد كجرو و ضد اجتماع از اين فضا براي «فريب» دادن
ديگران و گرفتار كردن آنان بهره ميگيرند. سوم آنكه، با حذف وايبر نه تنها هيچ
نقصاني در روند زندگي عادي (نرمال) پديد نميآيد، بلكه ايمني و آرامش و آسايش نيز
به ميان خانواده باز ميگردد. پس، لطفاً به حذف اين نرم افزار نيز بينديشد.
