ميليونها نفر از مردم كشورمان عضو شبكههاي مجازي تلفن همراه هستند و همين حالا هم ممكن است تعداد ديگري با وارد كردن مشخصات و پذيرفتن شروطي نظير دسترسي اپليكيشن مورد نظر به كارت حافظه، تماسهاي دريافتي، دفترچه تلفن و بسياري موارد ديگر در حال ورود به اين جامعه ميليوني باشند. اين در حالي است كه امروز نظامهاي اطلاعاتي مدرن دنيا ميكوشند تا جامعه هدفشان را مورد آناليز روحي و رواني قرار داده و با به دست آوردن مختصات روحي آنان براي عملياتهاي رواني و مهندسي اجتماعي بهرهگيري كنند و اپليكيشنهاي تازه تلفن همراه اين امكان را در اختيار آنان قرار ميدهد.
شبكههاي اجتماعي فضاي مجازي براي 40 تا 50 ميليون كاربر اينترنت در كشورمان ناآشنا نيستند و چند سالي ميشود كه با اين شبكهها انواع تازهاي از ارتباطات را تجربه ميكنيم. با وجود اين با ورود نسلهاي جديد تلفن همراه انواع تازهتري از شبكههاي اجتماعي نيز در اختيار قرار گرفتهاند. ثبتنام سريع و آسان و بدون نام كاربري و رمز عبور، ويژگيهايي است كه رغبت براي حضور و فعاليت در اين شبكهها را بيشتر ميكند اما همين حضور ميليوني كاربران در چنين فضاهايي و امكان انتشار ميليونها پيام در كسري از ثانيه در تمام جهان اين نرمافزارها را به ابزاري قدرتمند در ايجاد و انتشار شايعات و شبههافكني و در نهايت مهندسي اجتماعي تبديل ميكند و خلأ در اطلاعرساني و نبود شفافيت كافي در فضاي جامعه به اين موضوع دامن ميزند.
شبكههايي براي مديريت نظام اطلاعات سهولت ارتباطات، استفاده و در دسترس بودن ويژگيهايي است كه كاربران شبكههاي مجازي تلفن همراه را هر لحظه بيشتر ميكند. اما با وجود اين، آسيبهاي اين شبكهها امري جدي است كه نگراني كارشناسان را در پي داشته است. ابوذر منتظرقائم، نويسنده و محقق جنگ نرم در گفتوگو با «جوان» با اشاره به اينكه از منظر فني نميتوان آمار دقيقي از تعداد مخاطبان هيچ يك از سرويسهاي اينترنتي ارائه كرد، ميگويد: به لحاظ حسي و عمومي شيوع اين ابزارها در جامعه ما كاملاً مشهود است. به باور وي، ما در حال حاضر با اپليكيشنهايي مواجهيم كه از نظر فناورانه چيز جديدي نيست؛وايبر و لاين نرمافزارهاي پيامرساني هستند و از نظر كاركردي مشابه مسنجرها عمل ميكنند اما تفاوت اين نرمافزارها با مسنجرها در اين است كه براي ورود به مسنجرها از طريق ايميل وارد ميشديم، به همين خاطر در حالي كه 7 ميليارد نفر در روي زمين زندگي ميكنند با 700 ميليارد آيدي مواجهيم. اما در نرمافزارهاي جديد مثل وايبر و تانگو، مراحل ثبتنام به صورت اتوماسيون انجام ميشود و با خواندن شماره سيمكارت و از طريق نظام مخابراتي از روي گوشي اطلاعات به طور اتوماتيك خوانده ميشود. به باور وي، اين خاصيت به شركتهاي توليدكننده اين نرمافزارها و نظامهاي اطلاعاتي و جاسوسي پشت آنها امكان ميدهد تمام اطلاعات فردي و اجتماعي كاربر را از طريق imei يعني شماره سريال اختصاصي بينالمللي كه در تمامي تلفنهاي همراه وجود دارد، در اختيار داشته باشند. در واقع آنها ميتوانند جريان اطلاعات هرز و پرت را با اين روش مديريت كنند زيرا در اينجا به ازاي هر شماره يك كاربر حقيقي وجود دارد.
مهندسي اجتماعي اين كارشناس سهولت عضويت را يكي از اصليترين دلايل استقبال از اين نرمافزارها ميداند و تأكيد ميكند: در جامعه آماري 50-40 ميليون كاربر اينترنت كشور حجم زيادي از افراد از اين ابزارها استفاده ميكنند اما نكته قابل تأمل اينجاست كه با كمك اين نرمافزارها انواع مختلفي از ارتباطات رمز غير قابل كنترل از ايران با تمام نقاط دنيا برقرار ميشود و اين بدين معناست كه امكان جاسوسي، سازماندهي اجتماعي و همچنين زمينهسازي براي آمادهسازي جريانهاي اجتماعي و حتي فعاليت جريانهاي ضدانقلاب از طريق اين ابزارها براي سازندگان آنها فراهم است. منتظرقائم تأكيد ميكند: اطلاعاتي كه امروز توسط نظامهاي اطلاعاتي مدرن دنيا جمعآوري ميشود به منظور مهندسي اجتماعي است و اين ابزارها و اطلاعاتي كه از طريق آنها رد و بدل ميشود، مختصات روحي و رواني جامعه هدف را براي اجراي اين مهندسي اجتماعي و انجام عملياتهاي رواني در اختيار سرويسهاي اطلاعاتي پشت اين ماجرا قرارمي دهد.
بستري براي توليد شايعاتشبكههاي اجتماعي تلفن همراه همچنين محمل خوبي براي ايجاد شبهههاي اعتقادي هستند و حتي گاهي حركتهايي براي قبحشكني از تقدس و حرمت برخي از بزرگان در چنين شبكههايي ساماندهي ميشود و فقدان فضايي شفاف براي پاسخگويي به شبهات و چالشهاي مطرح شده در گروههاي تشكيل شده در اين شبكهها به اين چالش دامن ميزند. ميلاد عرب، كارشناس امنيت فضاي مجازي و مدرس دانشگاه نيز معتقد است: نبايد قدرت جامعه كاربران فضاي مجازي تلفن همراه را در انتشار شايعات ناديده گرفت و عدم اطلاعرساني صحيح از سوي رسانهها و مسئولان به گسترش اين وضعيت دامن ميزند. وي ازدياد شبكههاي اجتماعي و اتاقهاي گفتوگوي آنلاين را كه اكثراً ريشه خارجي دارند، در كنار نظام ضعيف اطلاعرساني و بيان واقعيتها، اصليترين دليل گسترش شايعات در جامعه ميداند و ميافزايد: بدبيني نسبت به مسئولان، وجود اضطراب و نبود امنيت در زمينههاي گوناگون و نبود سلامت رواني و در نتيجه ايجاد فضاي ناسالم اجتماعي و از سوي ديگر وجود شكاف طبقاتي در ميان اقشار مختلف جامعه باعث ميشود هر گروهي براي پوشاندن ضعفهاي خود به اين نرمافزارها روي بياورد.
150 ميليارد براي اپليكيشنهاي ايراني به هر رو هر ابزار و وسيلهاي، فرهنگي را با خود به همراه دارد و با درنظر گرفتن پيوست فرهنگي براي اين ابزارها شايد بتوان از آسيبهاي آن كاست. عرب معتقد است با آموزش و ارتقاي فرهنگ عمومي جامعه ميتوان از آسيبهاي چنين فضايي كاست اما به باور منتظرقائم اين نرمافزارها نياز تازهاي را برطرف نميكنند و در صورت حذفشان هم هيچ اتفاقي نميافتد و اين به معناي مخالفت با اصل تكنولوژي نيست. وي تصريح ميكند: هم اكنون در كشورمان نرمافزارهايي مشابه اين نرمافزارها نوشته شده است اما وزارت ارتباطات نرمافزارهاي داخلي را به پرداخت هزينههاي 150 ميلياردي براي دريافت مجوز مجبور ميكند و همچنين براي اتصال به اينترنت نيز توليدكنندگان داخلي بايد مبالغ كلاني را بپردازند. اين در حالي است كه سرويسهاي خارجي همچون وايبر و لاين هيچ هزينهاي براي انجام فعاليتشان نميپردازند.
